نام خود را با الفبای اورخون بنویسید دوشنبه هشتم اسفند 1390 11:17

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

تبريز پنجمین شهر جهان دوشنبه هشتم اسفند 1390 11:10

+بروز شد Tabriz - fifth largest city of World in 1500 AD

تبریز - پنجمین شهر برتر و بزرگ جهان در 1500 میلادی

تبریز نگین تمدن و تاریخ آذربایجان - ایران

TƏBRİZ - dünya nin beşinci ən böyük və ən iyi və ən ustun uri(şəhri) 1500 doğumsəl ilin də

تبريز-دونيانين بئشينجي ان بؤيوك و ان اييي و ان اوستون اوري(شهري) 1500 دوغوم سل ايلين ده

Təbriz(ilkinlər yurdi)-azərbaycan və iran iftixari

تبریز افتخار ایران و آذربایجان


رتبه بندی شهرهای بزرگ جهان در سال 1500 میلادی:

تبریز پنجمین شهر بزرگ جهان

10 شهر برتر جهان در 1500 میلادی

dünya nin ən böyük urlari(şəhriləri)

دونيانين ان بؤيوك اورلاري(شهرلري)


Name Population
1 Beijing, China 672,000
2 Vijayanagar, India 500,000
3 Cairo, Egypt 400,000
4 Hangzhou, China 250,000
5 Tabriz, Iran 250,000
6 Constantinople (Istanbul), Turkey 200,000
7 Gaur, India 200,000
8 Paris, France 185,000
9 Guangzhou, China 150,000
10 Nanjing, China 147,000

ترتیب شهر های برتر به روایت تصویر:

تبریز پنجمین شهر بزرگ جهان

http://s1.picofile.com/file/6694597582/aertyuiouoy_2.jpg


اولین نقشه تبریز در 600 سال پیش

مینیاتور رسم شده توسط مطراقچی

Təbrizin ilk pitiki 600 il öncə

تبريزين ايلك پيتيكي 600 ايل اؤنجه(قاباخ)

http://s1.picofile.com/file/6694529174/neqsh.jpg

تصویری از تبریز قدیم

əski Təbriz dən görüntülər

اسكي تبريزدن گؤرونتولر

نمایی ار فراز ارک که در آن هنوز از خیابان فردوسی خبری نیست و مسجد استاد و شاگرد در سمت چپ عکس به خوبی نمایان است.
تاریخ عکس به 1324 هجری قمری بر می گردد.

http://s1.picofile.com/file/6840802812/tebriz_eski_gunlerde.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900784704/eski_tebriz.jpg


 شاردن در قرن هفدهم میلادی نوشته است که " در تمام عالم من شهری نمی شناسم که درباره بنا و پیدایش و نام اولیه آن نویسندگان جدید این قدر زیاد بحث و جدل کرده باشند ".

نقاشی شاردن از تبریز

şarden nin Təbriz dən olan pitiki

شاردن نين تبريز دن اولان پيتيكي

بنا های تبریز در نقاشی ژان شاردن:

شام غازان(شنب غازان) - مجموعه صاحبیه یا صاحب آباد (حسن پاشا)- مسجد حسن پادشاه - مسجد جامع تبریز و ...

http://s1.picofile.com/file/6840709254/charden_tabriz_map.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840773638/old_map_tabriz_charden.jpg

نقاشی قدیمی دیگری از شهر تبریز
در این نما ارک(مسجد)علیشاه تبریز دیده می شود.تاریخ نقاشی به سده 11 هجری برمی گردد

http://s2.picofile.com/file/7118768381/tabriz_old_painting.jpg

نقشه قدیمی تبریز که در موزه علوم پزشکی تبریز نگه داری می شود

http://s1.picofile.com/file/7260844294/tabriz.jpg


آثار بنا های باستانی و آثار تاریخی واقع در ایلان داغی(کوه های اطراف عینالی)تبریز

در تصویر در گوشه سمت چپ مسجد عون ابن علی دیده می شود.عکس توسط آمریکایی ها گرفته شده است.

http://s2.picofile.com/file/7118764836/ilan_dagi_tabriz.jpg


میدان صاحب آباد(صاحیب آواد) تبریز

الگوی و طرح اصلی میدان نخجوان (نقش جهان) اصفهان

Təbrizin sahib avad arali(meydani)
isfahan nin nəxcivan(nəqş e cəhan) aralinin (meyda nin) ulgusi

تبريزين صاحيب آواد آرالي(مئيداني)

http://s1.picofile.com/file/6694750500/untitled.jpg

تصویر میدان صاحب آباد و مسجد حسن پادشاه تبریز از مینیاتور مطراقچی

http://s1.picofile.com/file/6840762572/mitrakci_sahibavad_hassanpa.jpg

میدان حسن پادشاه تبریز - مجموعه جعفر پاشا تبریز - دارالمساکین تبریز - باغ تصریه تبریز - عمارت هشت بهشت تبریز - کلیسای سنت هلنا تبریز - مسجد شاه طهماسب تبریز -

http://s1.picofile.com/file/6840781686/sahibavad_map.jpg

 شاردن  در سفرنامه اش ميدان صاحب آباد تبريز را توصيف مي كند و اين ميدان را بزرگتر از ميدان اصفهان مي داند.در اين سفرنامه به رقص گرگ يا همان گرگ بازي اشاره نيز شده است كه ياد آور افسانه بذقورد در ميان توركان مي باشد.نام كنوني محل گرگ بازي "قورد ميداني" مي باشد (كه البته پان فارس آنرا به غلط "ميدان قطب" به فارسي ترجمه كرده است).

برای دانلود مقاله میدان صاحب آباد  تبریز اینجا کلیک کنید

نقاشی های اوژن فلاندن و پاسكال كست فرانسوي از تبریز

ojən fənlandən nə paskal kest in Təbriz dən olan pitikləri

دوه چی قاپی سی - دروازه شتربان تبریز

نقاشی ارک تبریز و قصر زیبنده خاتون

dəvəçi qapisi

Təbriz ərki və zibəndə xatun qalasi

http://s1.picofile.com/file/6840768608/old_drawing_tabriz_erk_deve.jpg

 

شام غازان (شنب غازان)

şam qazan(şənb e qazan)

مینیاتور شنب غازان - مرکز حکومت بر آسیا و اروپا (یادگار ترکان ایلخانی و سلجوقی)

شام غازان مقبره سی -شنب غازان - ساختمان حکومتی غازان خان - غازانیه تبریز

مینیاتوری از مجموعه ی شنب غازان که در جامع التواریخ رشیدی به سال 813 هجری قمری به تصویر کشیده شده است.

http://s1.picofile.com/file/6840785710/sham_qazan2.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840787722/sham_qazan.jpg

قازان خان

http://s1.picofile.com/file/7260842903/Ghazankhan.jpg


مسجد (ارک) علیشاه تبریز

شاهکار معماری اسلامی - برترین اثر معماری اسلامی جهان

نقشه اولیه مسجد ارک تبریز

Təbrizin əlişah ərki

مسجد علیشاه ( ارك )
بنای شكوهمند ارك تبریز بازمانده مسجدی است كه در فاصله سال های 716 تا 724 ه . ق به همت تاج الدین علیشاه جیلان تبریزی ، وزیر اولجایتو و بهادر خان  ساخته شد. قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بود و مورخان نوشته اند : " به علت فرونشستن بنیان و تعجیل در اتمامآن ، طاق مذكور شكسته و فرو ریخته است". بنایی كه اكنون به صورت سه دیوار بلند به شكل ایوان دیده می شود ، قسمت مسقف مسجد بود كه عرض و ارتفاعآن هریك حدود 30 متر است . در حفریات اخیر دریافتند كه 7 متر از دیوارها در زیر خاك مانده است . عرض دیوارها حدود 10 متر است و در داخل مركب از دو دیوار عریض و مستحكم است كه در چند مرحله به وسیله ی طاق های متعدد متصل شده اند. این بنای عظیم در بیشتر سفرنامه ها و تواریخ وصف شده است.

ابن بطوطه می نویسد : در بیرون این مسجد از دست راست مدرسه و از دست چپ زاویه ای وجود دارد و صحنآن با سنگ های مرمر فرش گردیده و دیوارها با كاشی پوشانده شده و جویآبی از وسطآن می گذرد و انواع درختان و موها و یاسمین درآن به عملآورده اند . "
حمدالله مستوفی معاصر علیشاه می نویسد : " مسجد جامع بزرگی است كه صحنآن 250 گز در 200 گز است و در او صفه ای بزرگ از ایوان كسری به مداین بزرگتر ".
بدرالدین محمود العینی می نویسد : " در وسط صحن مسجد ، حوض مربعی بود كه هر ضلعآن 150 زراع طول داشت و سكویی در وسطآن بود كه رد هر سویآن از دهان مجسمه ی شیر ،آب فرو می ریخت. بالای سكو نیز فواره ی هشت گوشی بود كه دو دهانه یآب پران داشت. طاق نوك تیز محراب به وسیله ی دو ستون مسی اندلسی نگاه داشته می شد و قاب محراب با طلا و نقره تزیین و نقاشی شده بود. چراغ های مزین به زر و سیم با زنجیرهای مسی از سقفآویزان بودند و داخل طاق را روشن می كردند. و پنجره های مشبك نیز هركدام 20 شیشه ی دایره ای مزین به طلا و نقره داشت".
تاجر ونیزی كه حدود سال 886 ه . ق سومین سال سلطنت سلطان یعقوبآق قویونلواز تبریز دیدن كرده می نویسد : " جامع علیشاه بلندترین بناهای تبریز و دارای صحن بزرگی است . در میان صحن حوضی دارد كه چهار گوش است ، درازا و پهنایآن هركدام به اندازه صدقدم و ژرفایش شش پاست و پلكانی از كنار استخر به ایوانآن منتهی می شود . طاق شبستان مسجد به قدری بلند استكه اگر كمان كشی تیری در كمان مناسبی قرار دهد و رها كند ،هرگز به طاق شبستان نمی رسد . دور مسجد را با سنگ های نفیسی طاق بندی كرده اند و طاق بر روی ستون هایی از مرمر قرار دارد و مرمر به اندازه ای ظریف و شفاف است كه به بلور نفیس می ماند . این مسجد سه در دارد كه هركدام طاقی به عرض 40 و بلندی 20 پا دارد . ستون های دو سوی درها از سنگ مرمر نیست بلكه از سنگ های الوان ساخته شده است. بقیه ی طاق با گچ، مقرنس كاری و تزیین شده است".


http://s1.picofile.com/file/6840720320/erk_map.jpg


ارک تبریز افتخار ایران و آذربایجان

http://s1.picofile.com/file/6840716296/erk4.jpg


ارک علیشاه تبریز - از مهمترین  بنا های تاریخی ایران

بزرگترین بنای آجری جهان

http://s2.picofile.com/file/7118762254/Erk_qalasi.jpg

http://s1.picofile.com/file/6694519114/737_Ark_e_Tabriz_3.jpg

عکس های دیگر ارک علیشاه تبریز (بر روی عکس کلیک کنید)

http://s1.picofile.com/file/6900814884/erk2.jpg http://s1.picofile.com/file/6900811866/erk1.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900807842/ark_tabriz2.jpg http://s1.picofile.com/file/6900816896/erk5.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900815890/erk3.jpg http://s1.picofile.com/file/6900821926/erktebrizoca.jpg


ربع رشیدی تبریز - اولین و بزرگترین دانشگاه جهان

Təbrizin rəb i rəşidi si - dünyanin ən ilkin və ən böuük bilim yurdi

دونيانين ان بؤيوك و ايلكين بيليم يوردي

افتخار حقیقی هر ایرانی

بزرگترین دانشگاه جهان در زمان خود

ربع رشیدی که امروزه فقط آثار مختصری از آن باقی مانده از بناهایی است که توسط خواجه رشیدالدین فضل الله، وزیر سلطان محمود غازان ایجاد شده است. بنا در زمان آبادانی شامل ۲۴ کاروانسرای وسیع و ۱۵۰۰ دکان و ۳۰۰۰۰ خانه و تعدادی حمام و باغ و کارخانه های پارچه بافی و کاغذ سازی و دارالضرب و تولید رنگ و نظایر آن بوده است. ۲۰۰قاری از کوفه و بصره و شام دایما" و به نوبت در این تاسیسات قرآن را تلاوت می کرده اند و ۴۰۰ فقیه و ۱۰۰ فقیه و ۱۰۰۰ طلبه در مدارس آن سکونت داشته و به کسب علم مشغول بوده اند . ۵۰ پزشک حاذق از کشورهای مختلف در دارلشفای آن به معالجه بیماران اشتغال داشته اند. به این ترتیب معلوم می شود كه ربع رشیدی در زمان خود یك شهر علمی با كتابخانه ای حاوی هزاران جلد از كتب معروف زمان و آزمایشگاه های متعدد کشاورزی بوده که در این آزمایشگاهها انواع گیاهان دارویی کشت و تکثیر و آزمایش می شده است. پس از قتل خواجه رشیدالدین فضل الله که در سال ۷۱۸ هجری ق اتفاق افتاد دشمنان او هر چه را که داشت غارت کردند و این شهر را با تمام تاسیساتش ویران کرده و همه چیز را به غارت بردند.

http://s1.picofile.com/file/6840779674/reb_e_reshidi.jpg

تصویر شهرک علمی (دانشگاه) ربع رشیدی تبریز

http://s2.picofile.com/file/7118766769/reb_i_residi_tabriz.jpg

آثار و کاشی کاری های یافته شده در ربع رشیدی تبریز

http://s2.picofile.com/file/7260843652/reb_reshidi.jpg

وقف نامه ربع رشیدی - ثبت شده در سازمان یونسکو

http://s1.picofile.com/file/6840816896/veqfname2.jpg   http://s1.picofile.com/file/6840818908/veqfname.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840822932/veqfname_kok.jpg

دروازه ربع رشیدیه

http://s1.picofile.com/file/6694533198/reb_qapi.jpg



مسجد گؤی( کبود) تبریز

فیروزه ی جهان اسلام - عمارت مظفریه تبریز

زیباترین مسجد ایران

Təbrizin göy Yüküncləki(məscidi)

تبريزين گؤي يوكونجلكي (مسجيدي)


http://s1.picofile.com/file/6694528168/goy_masjid.jpg

http://s2.picofile.com/file/7118763224/goy_mescit2.jpg http://s2.picofile.com/file/7118762896/goy_mescit.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900785710/goy_mos.jpg   http://s1.picofile.com/file/7260843438/Goy_Mescidi_Tebriz_Kashi2.jpg

طرح اصلی مسجد گؤی(کبود) تبریز

http://s2.picofile.com/file/7135398595/goy_mosq_old.jpg

تصویر گؤی مسجید (مسجد کبود) در مینیاتور مطراقچی

http://s2.picofile.com/file/7260843117/goy_masjid_tabriz.jpg


http://s2.picofile.com/file/7260843331/Goy_Mescidi_Tebriz_Kashi.jpg


عکس های قدیمی گرفته شده توسط جهانگردان اروپایی از مسجد گوی(کبود) تبریز

گوی مسجیدین گوزل پیتیک لری ( نقش و نگار مسجد کبود)

داش یازیت لاری و پیتیک لری( سنگ نگاره ها و کتیبه های مسجد کبود)

شاهکاری کنده کاری روی سنگ

http://s1.picofile.com/file/6900828968/goy_pitik3.jpg http://s1.picofile.com/file/6900830980/goy_pitik6.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900831986/masjede_kabod_galleryfull.jpg http://s1.picofile.com/file/6900829974/goy_pitik4.jpg

http://s1.picofile.com/file/6900826956/goy_pitik2.jpg http://s1.picofile.com/file/6900822932/goy_pitik.jpg


جهانشاه کبیر خاقان قره قویونلو ها و بانی مسجد کبود(گؤی) تبریز

http://s1.picofile.com/file/7260842147/Cahansah.jpg

به ادامه مطلب بروید...



وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

ادبیات ترکی پیش از اسلام یکشنبه هفتم اسفند 1390 13:47

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

ادبیات ترکی پیش از اسلام

ادب ترکی پیش از اسلام

http://s1.picofile.com/file/7269171070/pr_01_106_max.jpg

تقسیم بندی کلی ادبیات ترکی پیش از اسلام

1:SÖZLÜ EDEBİYAT ادبیات شفاهی(سؤزلو)
A:KOŞUK قوشوق
B:SAGU ساگو
C:SAV ساو(وحی،سخن با ارزش،ضرب المثل)
D:DESTAN دستان ها و حماسه ها

http://s2.picofile.com/file/7313704622/ERGENEKON_DESTANI_KUNYESI_31720253_0.jpg

طبقه بندی کلی افسانه های ترکی پیش از اسلام


1.داستان آفرینش Yaratılış Destanı
2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları
a.افسانه آلپ ار تونقا Alp Er Tunga Destanı
b.افسانه شو Şu Destanı
3.داستان های ترکان هون Hun-Oğuz Destanları
(افسانه های آذربایجان پیش از اسلام)
a.افسانه اوغوزخان Oğuz Kağan Destanı
b.داستان آتیلا Atilla Destanı
4.داستان های گؤک تورک ها Göktürk Destanları
a.افسانه بذ قورد (گرگ خاکستری) Bozkurt Destanı
b.افسانه ار گنه قون Ergenekon Destanı
5.داستان های سیامپی Siyempi Destanları
6.داستان های اویغور ها Uygur Destanları
a.داستان توره یش(پیدایش,ظهور,رشد)  Türeyiş Destanı
b.داستان کابولو Mani Dininin Kabulü Destanı
c.داستان گؤچ Göç Destanı
7.داستان محتشم دده قورقود (از افسانه های آذربایجان) Dede Korkut destani


2:YAZILI EDEBİYAT ادبیات یازیلی(نوشتاری)

A:BITEK(KITAB) پیتیک (کتاب)

http://s2.picofile.com/file/7313719565/300px_Schamanentrommel2.jpg


a:Edgü uğli Tigin ile Ayig uğli Tigin  ائدگو اوغلی تیگین ایله آییغ اوغلی تیگین
b:Altun Yaruk آلتین یاروک
c:Irk Bitig ایرک بیتیک
d:Sekiz Yükmek سگگیز یوکمک
e:İki Yıltız Nom ایکی ییلتیز نوم


B:YAZITLARI یازیت لار (کتیبه ها)

  http://s1.picofile.com/file/7313703331/19.jpg

http://s1.picofile.com/file/7313705585/ORHUN_YAZITLARI_300x249.jpg


SÖZLÜ EDEBİYAT ادبیات سؤزلی(شفاهی)
M.S. VIII. yüzyıla gelinceye kadar Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları dönemdeki edebiyattır. Bu dönem edebiyatı, sözlü olarak üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür. Bu dönemde edebiyatımızı Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinler etkilemiştir.
 

Genel özellikleri: گئنئل اؤزللیک لر (خصوصیات عمومی)
1.Bu dönem edebiyatı müzik eşliğinde (“kopuz قوپوز” adı verilen sazla) dile getirilmiştir. ادبیات آشیقی
2.Ölçü, ulusal ölçümüz olan “hece” ölçüsüdür.
3.Nazım birimi dörtlüktür.
4.Dönemine göre arı bir dili vardır.
5.Dizelere genel olarak yarım uyak hâkimdir.
6.Daha çok doğa, aşk ve ölüm konuları işlenmiştir.
7.Bu döneme yönelik elimizdeki en önemli ve eski kaynak Kaşgarlı Mahmut’un “Divan-ı Lügat-it Türk” adlı eseridir.
 
A:KOŞUK: قوشوق
“Sığır” denilen sürek avları sırasında söylenen şiirlerdir. Konusu daha çok doğa, aşk, savaş ve yiğitliktir. Bu tür daha sonra Halk edebiyatında “Koşma قوشما” adıyla anılmıştır.

http://s2.picofile.com/file/7313705799/qopuz_qaval.jpg
Öpkem kelip ogradım
Arslanlayu kökredim
Alplar başın togradım
Emdi meni kim tutar
Kanı akıp yoşuldu
Kabı kamug deşildi
Ölüg birle koşuldu
Togmuş küni uş batar
Kaklar kamug kölerdi
Taglar başı ilerdi
Ajun tını yılırdı
Tütü çeçek çerkeşür
Etil suwı aka turur
Kaya tübi kaka turur
Balık telim baka turur
Kölün takı küşerür

günümüz Türkçesiyle

Öfkelenip dışarı çıktım
Arslan gibi kükredim
Yiğitler başını doğradım
Şimdi beni kim tutarmış

Kanı akıp boşandı
Derisi baştan başa deşildi
Ölülerle bir oldu
Doğan güneş işte batardı

Kuru yerler hep gülerdi
Dağbaşları göründü
Dünyanın soluğu ılındı
Türlü çiçekler sıralandı

İtil suyu akar durur
Kaya dibini oyar durur
Bütün balıklar bakar durur
Gölü bile taşırırlar


ÖZELLİKLERİ اؤزللیک لر (خصوصیات)

1. Dörtlüklerle söylenilir.
2. Hece vezni kullanılmıştır.
3. Yiğitlik, aşk, tabiat gibi konular işlenir.
4. Halk edebiyatındaki karşılığı “koşma’’, Divan edebiyatındaki karşılığı ‘’gazel’’dir.
5. Kafiye düzeni aaab, cccb, dddb şeklindedir.
6. Sığır denilen sürek avlarında söylenen lirik şiirlerdir.
7.Kopuz eşliğinde söylenir.

B:SAGU:ساگو

“Yuğ یوغ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir.
Sagular yuğ denilen törenlerde doğmuştur.
Yuğ: Bu törende, ölen kişinin cesedi çadırın içinde yere yatırılır; yakınları çadırın
dışında koyun, at, sığır cinsinden kurbanlar kesip yere bırakır; sonra hep birden
atlara binip ağlayarak, kurt gibi uluyarak çadırın çevresinde yedi kez dönerler, sagular söylerler, bir yandan da yüzlerini bıçakla çizerek kanatırlardı. Zamanı gelip de ölü gömülünce yeniden kurbanlar kesilir, mezarın çevresinde de atlarla yedi kez dönülürdü.
Türklerdeki “Şamanlık” inancına göre, ölen bir kişinin ruhu göğe çıkamazdı. Cesetten ayrılan ruhların bir “temizlenme” devri geçirmeleri gerekirdi. Bunun için, ilkbaharda ya da yazın ölenler yapraklar sararınca; güzün ya da kışın ölenler yapraklar yeşerince gömülürdü. Ölenlerin değerli eşyası ve yakılan atının külü de birlikte gömülür; mezarının çevresine de hayatta iken öldürdüğü düşman sayısınca taş ya da heykel dikilirdi. Bunlara da “balbal” adı verilirdi.
Ayıca, yuğ törenine özel olarak ağlayıcılar gelir ya da getirilirdi. Bunlara “sığıtçı” denirdi.

NOT: Gerek “sığır” ve “şölen” , gerekse “yuğ” törenlerinde çalgıyla söylenen bu şiirler, söylendikleri çağda yazıya geçirilmemiştir. İslamlıktan sonra, 11. yüzyılda, Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat’it Türk adlı eserinde Saka Türkleri hükümdarı Alp Er Tunga’nın ölümü üzerine söylenmiş bir sagu örneğine rastlanmaktadır.
    

  ALP ER                  TUNGA                            SAGUSU
Alp Er Tunga öldi mü       Begler atın argurup           Ödlek arıg kevredi
Issız ajun kaldı mu         Kadgu anı torgurup            Yunçıg yavuz tovradı
Ödlek öçin aldı mu         Mengzi yüzi sargarıp           Erdem yeme sevredi
Emdi yürek yırtılur         Kürküm angar türtülür         Ajun begi çertilür

Ödlek küni tavratur        Ulşıp eren börleryü            Ödlek kamug köfredi
Yalnguk küçin kevretür     Yırtıp yaka orlayu             Erdem arıg sevredi
Erdin ajun sevretür         Sıkrıp üni yurlayu             Yunçıg yavuz tovradı
Kaçsa takı ertilür           Sıgtap közi örtülür            Erdem begi çertilür
  
Ögreyüki mundag ok        Könglüm için örtedi            Bilge bögü yunçıdı
Munda  adın tıldag ok      Bütmiş başıg kartadı          Ajun anı yancıdı
Atsu ajun ugrap ok         Keçmiş ödüg irtedi             Erdem eti tınçadı
Taglar başı kertilür        Tün kün keçip irtelür          Yerke tegip sürtülür


C-SAV ساو
Günümüzdeki atasözünün karşılığıdır. Akılda kalan, sözlü gelenekle nesilden nesile aktarılan özlü bir anlatım biçimidir

http://s1.picofile.com/file/7313719993/allah1.jpg


ÖRNEKLER اؤرنک لر(مثال ها)
Aç ne yemez tok ne timez    (Aç ne yemez, tok ne demez)
آج نه یئمز,توخ نه یئمز
Uma kelse kut gelir            (Eve konuk gelse uğur da geli
Suw bermeske süt ver       (Su vermeyene süt ver)
Biş erngek tüz ermes          (Beş parmak düz(bir)olmaz)
İt ısırmas at tepmes time    (İt ısırmaz at tepmez, deme)


D- DESTAN VE ÖZELLİKLERİ دستان و اؤزللیک لر

1.Aslı Farsça olan destan kelimesi, Fransızca epope, Yunanca epos şiir karşılığıdır.
2.Destanlar henüz aklın ve bilimin toplum hayatına tam anlamıyla hâkim olmadığı ilk çağlarda ortaya çıkmış sözlü edebiyat ürünleridir.
3.Destanlar, ulusların, özellikle tarih yazımının henüz yaşam bulmadığı dönemlerine ışık tutmaları bakımından önemlidir. Ayrıca, ulusların tarih sahnesine çıkışlarını, komşularıyla olan ilişkilerini ve kendi kültür dokularını var eden değerleri anlamak bakımından da önemli kaynaklardır.
Destan, Epik karakterli bir yaşayışın, zaman, yer ve olaylar içindeki yansımalarının olay örgüsü biçiminde sözlü olarak aktarılmasıdır.
Milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olayları anlatan edebî eserlere destan adı verildiğini biliyoruz. Bu tür edebî eserler deprem, bulaşıcı hastalık, kuraklık, kıtlık, yangın, göçler, savaşlar ve istilâlar gibi önemli olayların etkisiyle tarihin eski çağlarında meydana gelmiştir.

Destanlar üç safhada oluşur:

a) Doğuş Safhası: Bu safhada milletin hayatında iz bırakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevî kahramanlar görülür.
b)Yayılma Safhası: Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer.
c) Derleme (yazıya geçirme) Safhası:
Bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün hâlinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.


Destan Çeşitleri
a) Tabiî Destan: Toplumun ortak malı olan ve birtakım olaylar sonucu kendiliğinden en oluşan destanlardır.
b) Yapma Destanlar: Bir şairin, toplumu etkileyen herhangi bir olayı tabiî destanlara benzeterek söylemesi sonucu oluşan destanlardır.


DESTANLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ
1- Anonimdirler.
2- Genellikle manzumdurlar. Az olmakla beraber nazım-nesir karışık olan destanlar da vardır. Bazıları, manzum şekilleri unutularak günümüze nesir hâlinde ulaşmıştır.
3- Olağan ve olağanüstü olaylar iç içedir.
4- Destan kahramanları olağanüstü özelliklere sahiptir.
5- Destanlar, tarihî ve sosyal olaylardan doğarlar. Bu eserlerde genellikle, yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar işlenir.
Bir edebiyat türü olan destan, zamanla asıl anlamını yitirmiş, âşık edebiyatında savaşları, ünlü kişileri, gülünç olayları anlatan eserlere de destan denilmiştir. Türk destanları iki gruba ayrılır: İslamiyetten önceki destanlar ve İslamiyetten sonraki destanlar.


DOĞAL DESTANIN ÖZELLİKLERİ
. Anonim bir özellik taşır.
. Çoğu manzumdur; nazım ve nesir karışık olanına az rastlanır.
. Nazım biçimi ve uyak , destanı yaratan halkın geleneğine bağlıdır.
. Gerçek ve gerçekdışı olaylar iç içedir.
. Destan kişileri beden ve karakter özellikleri bakımından hem olağan hem de olağanüstü özellikler taşır.
. Destanlarda anlatılan olayların zamanı aşağı yukarı bellidir.
. Destanlar çok uzun manzum öykülerdir.Kırgızlara ait Manas destanı 400 bin dizeden oluşur.
. Destanlarda daha çok kahramanlık, yiğitlik, dostluk , aşk , ölüm , yurt sevgisi konuları işlenir.

DÜNYA EDEBİYATININ EN ÜNLÜ DOĞAL DESTANLARI:

• İLYADA VE ODYSSEİA( Homeros) :Yunanlıların Toroia Savaşına gidiş dönüşlerini anlatır.( YUNAN DESTANI)
• ŞEHNAME ( FİRDEVSİ ) İran – Turan mücadelelerini, İran’ın kahramanı Rüstem’in yiğitliklerini, Büyük İskender’in İran’ı işgalini anlatır. ( İRAN EDEBİYATI)
• KALEVELA (LÖNROT) : Doğaya karşı savaşan Finlilerin erdemlerini, bilgeliklerini anlatır. ( FİN EDEBİYATI)
• MAHABHARATA ( HİNT EDEBİYATI)
• RAMAYANA ( HİNT EDEBİYATI )
• İGOR: 12.YY da Kıpçak Türkleriyle Rusların yaptıkları savaşı anlatır. ( RUS EDEBİYATI)
• OĞUZ KAĞAN: Hunların Orta Asya’ da Türk birliğini nasıl kurduğunu anlatır.   ( TÜRK EDEBİYATI)

                                      YAPMA DESTANLAR
Yeni ve yakın çağlarda, herhangi bir tarih olayının bir ozan tarafından destan kurallarına uygun olarak yazılmış biçimine yapma destan denir.
Bunlar sanatsal amaçlı destanlardır. Bilinen bir sanatçının ortaya koyduğu destanlardır.

DÜNYACA ÜNLÜ YAPMA DESTANLAR
KAYBOLMUŞ CENNET: Âdemle Havva’nın cennetten yeryüzüne inişleri anlatılmıştır.(J. MİLTON – İNGLZ EDEB.)
KURTARILMIŞ KUDÜS: I. Haçlı seferinde Kudüs’ün alınışı anlatılır. ( T.TASSO- İTALYAN EDEB.)
İLAHİ KOMEDYA: Öteki dünyaya Dante’nin yaptığı 7 günlük gezi anlatılır.( DANTE- İTALYA EDEB.)
Üç ŞEHİTLER DESTANI: Kurtuluş Savaşından bazı kesitler anlatılır .( F.H. DAĞLARCA- TÜRK EDEB.)

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

ترکان باستان یکشنبه هفتم اسفند 1390 13:47

درخت تاریخ تورک

http://s1.picofile.com/file/7313706341/turktarihi_18.jpg

PROTO -TÜRKLER  VE  EN ESKİ TÜRK  DEVLETLERİ

-ON-OĞ (TANRI'nın ruhundan üflediği ilk insan,Âdem'in Cennet'teki hali)

-KİSİ-OĞLI İnsanı (Âdemve soyu, M.Ö. 850.000 yılları)

- OT-OZİnsanı (GÖK'ten inenin soyundan gelenmükemmel, güçlü insan, M.Ö. 25.000'ler,Şit Dönemi)

- ONHalkı (M.Ö.20.000'ler)

- OKHalkı (M.Ö.15.000'ler)

- ANAU Halkı(Orta Asya da ilk medeniyet kuran Türk KlanTopluluğu)

- PROTO-TÜRKLER( M.Ö.9000)

- OGÜL-UKUSİnsanı (İlk alfabe kullanan insan,M.Ö.7000)

- OK-OZ Halkı(İlk Oğuzlar, M.Ö.7000) - OZ Halkı (Uzlar, ilkOğuzlar'dan, M.Ö.5000)

- BU-KİSİİnsanı (Himalayalar'ın eteklerindegörünen ilk insan,M.Ö.5000)

- BİR-OY BİLKONFEDERASYONU (M.Ö. 9000-M.Ö.1517) (DoğuAnadolu'dan Çin'in ortalarınakadar)

- ON OYUL UçDevleti Taşkent-Buhara, Kuça-Yarkentarasında)

- OK-ONIM OĞ UçDevleti (Kuça-Urumçi'den ÇİN'inortalarına kadar)

- ISUB-URA BİL UçDevleti (Kafkaslar ve DoğuAnadolu)

- OK-UŞUY -ÖTİGİN İRİŞ(Mogolistan'da)

- OD-URUGİNYİŞ (Çin'inkuzeyinde)

- UŞUNTUNG UYUZ(Çin'in güneyinde)

- AT-OY BİLKONFEDERASYONU (M.Ö.1517-M.Ö.879) (SelânikKörfezi'nden Çin'e, Üst Asya'dan Tibet'e kadar)(Bir adı da AT-UKUŞ BİL)

- ISUB-URA BİL UçDevleti (Kafkaslar ve DoğuAnadolu)

- AT UKUS YÜZ UçDevleti (Eski ISUB-URA BİL)

- ISUB URUŞU TUTUKUç Devleti (Eski ISUB-URABİL)

- OK-OGİS AT UÇUKUç Devleti (Eski ISUB-URABİL)

- ISUB URA UÇDevleti (Eski ISUB-URA BİL)

- OK-UŞUY UçDevleti (İskitler, KuzeyKaradeniz'de)

- DEŞT-İKIPÇAK Konfederasyonu (İskit ve Isub-Ura)(M.Ö.500'ler-M.S.1236)

-ÖKÜGİMİN YIŞ Devleti (Urallar'da)- ÖG-ÖDÜS Devleti (Kırım'da) - TATARBİRİLE OK-AT Devleti (Harzem'de)

- TÜRÜK BİLFEDERASYONU(M.Ö.879-M.S.580)

- ÖTÜKİNYIŞ Devleti (Ana Devlet),

- ALTUN YIŞDevleti (Altay), - UCUĞUY YIŞ Devleti(İçki Türkistan),

-ÖKÜGİMİN YIŞ Devleti (Ural),

- BU TÜRÜK BİLDevleti (Beri Türkistan)

- OK-UDURİKİNYIŞ Devleti (Kore ve Mançurya'daki devlet,başkenti - UŞUNTİN BOLIK, daha sonra HAN BALIKolmuştur, şimdiki PEKİN )

- UŞUNTİNG UYUZDevleti (Güney ÇinFederasyonu)

- BOY-URUKFEDERASYONU (M.S.900'LER-1800'LER) (OrakBulgarları'nın Federasyon'a hakim olmalarıylabaşlıyan dönem)

- OZUM ON-OKDevleti  (M.S.641-1016) (İskit ve HazarTürkleri federasyonu, M.S. asırda Musevî dininikabul etti)

-ÖKÜGİMİN YIŞ (M.S.500'ler-1237)(Oral Bulgarları'nın devleti) -ON-UYUĞUR YIŞ Devleti (M.S.500'ler-1237)(KazanTatarları)

- OĞUZLARDevleti (M.S.500'ler-1238) (Kasim ve OkaTatarları)

 - ALTIN-URDevleti (1238-1505) (Oğuzlar'ın yerine, Altınordudiye bilinen devlet) - YENİ DEŞT-İ KIPÇAKFederasyonu (1236-1395)

- KAZAN HANLIĞI(M.S.1436-1552) (Yeniden BİR OY BİL KONFEDERASYONUoluşturma girişimi. Başarıyaulaşamayınca Asya'da kurulan Hanlıklar birer birerRusya'nın pençesinedüştü...

Aslında son 1000yıldaki SELÇUKLU, OSMANLI, CENGİZ ve TİMURimparatorlukları M.Ö.5000'lerden gelen TÜRKKONFEDERASYONLARI'nın devamından,canlandırılmasından başka bir şeydeğildir. Biri diğerinin yerini almıştır.)

- YafesOğulları; Hz. Nuh'tansonra

- Kafkasya,Ağrı Dağı Çevresi, Güney-DoğuAnadolu (M.Ö. 4000'ler)

-Sümerler-----------------------Mezopotamya (M.Ö.4000-1900)

-Akadlar-------------------------Mezopotamya (M.Ö.2750-2000)

 -Elâmlar-------------------------Mezopotamya (M.Ö.2160-600)

- KanturaOğulları; Hz. İbrahimzamanı-----------Mezopotamya (M.Ö.1800’ler)

-Hiksoslar----------------------Mısır (M.Ö.1657-1580)

-Eskimolar---------------------Alaska, Sibirya (M.Ö.10.000’den itibaren)

- AmerikaKızılderilileri --- Kuzey/Güney Amerika (M.Ö.10.000’den itibaren)

- Sakalar-----------------------Asya, Anadolu, Avrupa (M.Ö.3.000’den itibaren-Sokolar-Yakutlar, Mesketler,Basklar)

-Pelasglar---------------------Anadolu, Yunanistan (M.Ö.3.000-400)

- Amazonlar------------------Samsun, İzmir (M.Ö.3.000-2.000)

-Makedonyalılar------------Balkanlar (M.Ö. 2.500- 168)(M.Ö.512-479 Pers dönemi hariç)

-Hattiler----------------------Anadolu (M.Ö. 2500)

-Gutiler-----------------------İran, Mezopotamya (M.Ö.2500-1950

- Tourkiler-------------------İran, Mezopotamya (M.Ö.2300)

- Turhanlar(Tyrrhen)-----Anadolu (M.Ö. 2000’ler)

- Hititler--------------------Anadolu (M.Ö. 2000- 1200)

- Hurriler-------------------Anadolu (M.Ö. 2000-1300)

- Mitanniler----------------Anadolu, Mezopotamya (1900-1260)

- Kimmerler---------------- Kafkasya, Anadolu (M.Ö. 1900-590)

-Truvalılar-----------------Anadolu, K.Afrika (M.Ö.1250-800)

- Turukkular----------------Mezopotamya (M.Ö. 1750)

- Kassitler--------------------İran, Mezopotamya ( M.Ö.1200)

 -Etrüskler-------------------İtalya (M.Ö.1200-265)

-Urarlar----------------------Anadolu (M.Ö. 860-580)

-Meydiyeliler----------------Kafkaslar ve İran (M.Ö.708-550)

- Partlar----------------------Kafkasya, İran(M.Ö.249-M.S.228)

- İskit(Çit, Skit, Saka) İmparatorluğu (M.Ö.500’ler- M.S. 700’ler)

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

دده قورقود یکشنبه هفتم اسفند 1390 13:44

 Dede qorqud

حماسه دده قورقود

حماسه آذربایجانی پیش از اسلام

http://s1.picofile.com/file/7313720214/dede_korkut.jpg

 

كهن ترين نسخه خطی از کتاب دده قورقود هنگامی کشف شد که فلیشر( Fleischer ) کتابدار کتابخانه دِرسدن آلمان درصدد تهیه فهرستی از کتب کتابخانه بود که در لیست او برای اولین بار نام کتاب دده قورقود در بین نسخ خطی کتابخانه ثبت شده است. عنوان این نسخه " کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان " می باشد که در 154 صفحه نگاشته شده است و هیچ اثری از نام کاتب و تاریخ کتابت درآن مشاهده نمی شود و فقط به این دلیل که تاریخ تحویل آن به کتابخانه احمد پاشا (پادشاه عثمانی) قرن 10 هجری ذکر شده است ، فلیشر نیز آن را در ردیف آثار متعلق به این دوره قرار داده است. نسخه خطی دیگر از کتاب دده قورقود در سال 1950 توسط اتور رُزی دانشمند ایتالیایی در کتابخانه واتیکان یافت شد. این نسخه مانند نسخه قبلی فاقد نام کتاب و تاریخ کتابت است و در 109صفحه نوشته شده است (۷)

http://s1.picofile.com/file/7313721498/untitleddsd.jpg

 

نسخه آلمانی کتاب دده قورقود از يک مقدمه و دوازده بوي (داستان) تشکيل شده است در حالی که نسخه موجود در واتیکان فقط شش داستان از دوازده داستان را دربردارد. محققان احتمال می دهند که نشخه واتیکان از نسخه آلمانی کمی قدیمی تر باشد و با توجه به این که نسخه واتیکانی برای تمام نوشته ها حرکت گذاری الفبای عربی را انجام داده است ولی نسخه آلمانی حرکت گذاری ندارد ، این احتمال دور از ذهن نیست. در مقدمه کتاب درباره شخصيت افسانه اي دده قورقود مطالبي ذکر گرديده و نمونه هايي از سخنان حکيمانه ي دده قورقود که در ميان مردم به نام وي شهرت داشته است ذکر شده است. قابل ذکر است که بسياري از اين سخنان در حال حاضر نيز به عنوان آتالار سوزي (ضرب المثل) در بين مردم کاربرد دارند. هر یک از دوازده داستان نیز سرگذشت و ماجرای قهرمانانه یکی از دلاوران مرد یا زن قبیله را بازگو می کند و داستان نیز به اسم همین قهرمان نامیده شده است. بخش های پایانی تمام داستان ها مشابه می باشد و با عبارات وجملات منظوم در تمجید از قهرمان داستان و دعای خیر برای پدر و مادر و یاد از پیامبر که توسط اوزان (آشیق) و ریش سفید بزرگ ایل یعنی دده قورقود خوانده می شود داستان پایان می یابد. از مجموع دوازده داستان ، هشت داستان دورنمای رزمی، دو داستان مضمون عاشقانه و دو داستان نیز شمایل اساطیری دارد.(۸)

http://s2.picofile.com/file/7313719779/1327571459_1.jpg

 

نام داستان ها به شرح زیر می باشد که نسخه واتیکان شامل داستان های 1و2و3و4و7و12 می باشد. قابل ذکر است که داستان دومرول دیوانه سر(5) و تپه گوز(8) به خاطر ارزش اساطیری جایگاه ویژه ای دارند و همواره توسط محققان با افسانه های باستانی یونان مورد مقایسه وافع شده اند : 1- دیرسه خان اوغلو بوغاجین بویو ( داستان بوغاج پسر دیرسه خان ) 2- قاراچوق چوبانین بویو ( داستان چوپانی به نام قاراچوق ) 3- بای بورانین اوغلو بامسی بئیره یین بویو ( داستان بامسی بئیرک پسر بای بورا ) 4- بورلا خاتونون بویو ( داستان بورلا خاتون ) 5- دوخا قوجا اوغلی ده لی دومرول بویو ( داستان دومرول دیوانه سر پسر دوخا قوجا ) 6- قانلی قوجا اوغلو قان تورالی نین بویو ( داستان فان تورالی پسر قانلی قوجا ) 7- قازلیق قوجا اوغلو یئینه یین بویو ( داستان یئینک پسر قازلیق قوجا ) 8- بوسات اولدوردوگی تپه گوزون بویو ( داستان تپه گوز کشته شده به دست بوسات ) 9- بکیل اوغلو عمرانین بویو ( داستان عمران پسر بکیل ) 10- اوشون قوجا اوغلو سگرکین بویو ( داستان سگرک پسر اوشون قوجا ) 11- اوروزون بویو ( داستان اوروز ) 12- سالور قازانین بویو ( داستان سالور قازان ) داستان های دده قورقود مانند تمام داستان های ادبیات فولوریک آذربایجان از دو قسمت نظم و نثر تشکیل شده است. نثر داستان ها ساده وروان و نزدیک به زبان گفتار می باشد و عبارات مسجع و جملات موزون و کوتاه می باشند. بخش های منظوم داستان ها ، از نظر وزن و قافیه با شعر رایج متفاوت است و بیشتر به شعر آزاد شباهت دارد که در آن احساسات و آرزوها و خواسته ها به دور از هرگونه تصنع و با طبیعی ترین شکل بیان شده است. بخش های منظوم در مجموعه داستان ها 2000 بیت می باشند و تقریبا 30 درصد متن را تشکیل می دهند.(۹) زبان نوشتاری کتاب اساساً به زبان های ترکی آذربایجانی و آناتولی شرقی(ترکیه) بسیار نزدیکتر از دیگر گویش های زبان ترکی می باشد. در واقع تاریخ شکل گیری متن به زمانی برمی گردد زبان های ترکی آذربایجانی و ترکی عثمانی با یکدیگر از نظر لغوی و نحوی تفاوت زیادی نداشته اند. از نظر تاریخی نیز تغییر یافتن این دو زبان مربوط به بعد از تشکیل دو حکومت مقتدر ترک عثمانی و صفوی و جدایی مرزها در این منطقه می باشد. .(۱۰) البته زبان داستان های دده قورقود با زبان امروزی آذربایجان از نظر کاربرد یک رشته لغات و پسوندها تفاوت هایی دارد که این تفاوت ها در درجه اول ناشی از دگرگونی ها و حذف و افزایش هایی است در طول زمان در هر زبانی رخ می دهد و در درجه ی بعد ناشی از نزدیک بودن زبان کتاب به یکی از لهجه های متداول ترکی در زمان کتابت داستانها است.(۱۱) ضمناً بسیاری از از ترکیب های لغتی کتاب دده قورقود در آثار نویسندگان وشاعران دیگر سرزمین آذربایجان جنوبی مانند شاه اسماعیل ختایی و نشاطی به کار رفته اند.(۱۲) در مجموع کل کتاب 350 کلمه عربی و136 کلمه فارسی به کار رفته است و بقیه لغات ریشه ترکی دارند که در بیشتر موارد لغات عربی و فارسی با مترادف ترکی خود به کار رفته اند که نشان از تازگی این لغات نزد آنان و آشنا نبودن همه ی مردم با معانی این لغات می باشد.(۱۳)

http://s1.picofile.com/file/7313720749/dedem.jpg

از نظر جغرافیایی باید گفت که در داستان ها از اماکن و آبادی هایی به نام های " دربند ، دمیرقاپی ، گنجه ، شیروان، دره شام ، الینجه قالاسی ، قاراداغ و... نام برده شده است که اکثر این اماکن در حال حاضر نیز یا وجود دارند یا مکان های دیگری در آذربایجان با همین نام شناخته می شوند وهمچنین اغلب جنگ های این قوم با ارامنه و گرجی ها می باشد که این دو نیز در همسایگی آذربایجان می باشند(۱۴) در مجموع با توجه به متن داستان ها و شواهد تاریخی می توان این نتیجه گیری را کرد که حوادث داستان ها بیشتر در آذربایجان و شرق ترکیه امروزی رخ داده است ولی نمی توان استدلال دقیقی از ترکی آذربایجانی یا ترکی آناتولی بودن آن داشت چون ویژگی ها وخصوصیات هر دو گویش را دارد.(۱۵) برای اولین بار اچ-اف- فون دیتس (H.F.Von Dies) شرق شناس آلمانی در سال 1815 نسخه ای از روی اصل کتاب برای کتابخانه برلین استنساخ کرده وتحلیلی از اثر را به همراه ترجمه آلمانی داستان تپه گوز به چاپ رساند. آقای دیتس با مقایسه داستان تپه گوز دده قورقود با داستان غول یک چشم کتاب حماسی معروف اودیسه هومر گفت که هومر در سرودن اودیسه از حماسه دده قورقود اقتباس کرده ویا دست کم از مضمون آن اطلاع داشته است(۱۶) دیتس در این باره می گوید:" تپه گوز هم به غول های دیگر و هم به غول هومر از تمام جهات شبیه است اما غول اوغوز از یونانی گرفته نشده است بلکه غول یونانی تقلیدی است." (۱۷)داستان تپه گوز یادآور داستان دیگری نیز می باشد. تپه گوز هیولایی که وارد زندگی اوغوز ها شده و به آن ها حمله ور شده و آن ها را می خورد ، در نهایت راضی می شود که با گرفتن دو آدم و پانصد گوسفند برای هر روز از حمله به دیگر انسان ها خودداری کند . می دانیم که در داستان ضحاک مار به دوش در شاهنامه فردوسی نیز ضحاک هر روز از گوشت مغز دو مرد جوان و نیز گوشت گوسفند استفاده می کند. علاوه بر این ها آشیل در حماسه های یونان باستان قهرمانی رویین تن است که در شاهنامه نیز این خصلت به اسفندیار نسبت داده شده است که در داستان های دده قورقود تپه گوز نیز ویژگی رویین تن بودن را داراست. (۱۸)

http://s2.picofile.com/file/7313721612/untitledff.jpg

اگر بخواهیم مقایسه ای انجام دهیم که کدام یک از این افسانه ها کهن تر است وکدام یک تقلیدی است باید گفت که داستان های دده قورقود از آثار فولکوریک وداستان های مردمی می باشد به این معنا که اساس این داستان ها در بین مردم عادی جامعه به وجود آمده و نسل به نسل منقل گشته است و تغییراتی را پذیرفته است در حالی که فردوسی برای سرودن شاهنامه به سراغ منابع موجود تاریخی و افسانه ای رفته است و از آنها استفاده کرده است. پس از دیتس، شرق شناس آلمانی دیگری به نام تئودور نولدکه ((Theodor Noldeko در سال 1859 کل کتاب را از نو استنساخ کرده و به ترجمه آن همت گماشت ولی او در خواندن وفهم بخش هایی از اثر توفیق نیافت و کار را نیمه تمام رها کرد. اما بارتولد دانشمند و شرق شناس شهیر روسی در بین سال های 1894 تا1910 از روی متن آماده شده نولدکه توانست متن چهار داستان به همراه ترجمه روسی آنها را در نشریات فرهنگی و ادبی زمان خود منتشر کند. در ادامه بارتولد با تلاش فراوان تمام داستان های کتاب را به روسی ترجمه کرد اما در زمان او این اثر چاپ نشد اما به همت حمید آراسلی و م.ح. طهماسب در سال 1950 اثر او در آذربایجان چاپ و منتشر شد. مشروح ترین پژوهشی که از داستان های دده قورقود به عمل آمده است توسط محرم ارگین ادیب و زبان شناس اهل ترکیه انجام گرفته است. محرم ارگین در آثار تحقیقی خود بارها به مسئله پیوستگی داستان ها با سرزمین و مردم آذربایجان تاکید کرده است. (۱۹)بولوت قاراچورلو( سهند ) شاعر و ادیب گرانقدر آذربایجان در سال 1345 در مجموعه هایی به نام های " سازمین سوزو (پیامی از زبان سازم) ، دده مین کیتابی (صحیفه ای از بزرگان) و قارداش آندی (پیمان برادر) " داستان هایی از کتاب دده قورقود را به نظم کشیده است.(۲۰) نسخه های موجود در ایران نیز توسط محمد علی فرزانه از روی متن اصلی نسخه های درسدن آلمان و واتیکان تهیه گردیده است که در سال 1999 رسول اسماعیل زاده اثر را به زبان معاصر آدربایجان نگاشته و به چاپ رسانده است. قدمت و پیشینه اثر دده قورقود پیدا شدن دو اثر خطی از داستان های دده قورقود احتمال وجود نسخه های قدیمی تر که این دو از روی آن نوشته شده باشند را افزایش داد. در حالی که قدمت نسخه های موجود به قرن 10 هجری ، 15 الی 16 میلادی می رسد ،در آغاز سده ی چهاردهم میلادی مورخی مصری به نام ابوبکر بن دواتداری در کتاب دررالتیجان ضمن نام بردن از اوغوزنامه ها ، توضیحاتی نیز در مورد داستان تپه گوز به شرح زیر نقل می کند : " کتابی که اوغوزنامه نامیده می شود، بین ترک های اوغوز دست به دست می گردد. در این داستان هیولایی به نام تپه گوز شرح داده شده است که بر اجتماعات نیاکان باستانی آنان می تازد و مردمان را به قتل می رساند و گوشت آنها را می خورد ... . (۲۱) آنچه حائز اهمیت است مانند همه ی داستان های حماسی اصیل مجموعه دده قورقود نیز در زمانی بس طولانی وطی مرحله های متمادی ودر شرایط تاریخی و فرهنگی گوناگون توسط نسل های متوالی آفرینش یافته ، شکل گرفته و سینه به سینه نقل و حفظ شده است. به طور کلی در تکوین آثاری از این نوع که جنبه فولکلوریک و مردمی بودن آن به جنبه ابداع فردی برتری دارند، مسئله ابداع و پیدایش اثر یک موضوع و تاریخ تدوین و کتابت یک موضوع دیگر است. همان طور که پیش تر نیز اشاره شد هر اثر فولکلوریک نیز مطمئناً در آغاز امر گوینده و پردازنده ای داشته است اما بعد از ابداع مدت ها دربین مردم نقل گشته و پا به پای تحولات اجتماعی و تاریخی تغییر کرده است و در زمانی به دست شخصی به کتابت درآمده است.(۲۲) در مورد داستان های دده قورقود باید گفت که باید بررسی تاریخی این اثر را به سه بخش تقسیم کرد: بخش نخست مربوط به آثار پیدا شده ازکتاب است که همان طور که قبلاً اشاره شد قدمت نسخه دستنویس به قرن 16 میلادی بر می گردد اما با توجه به اشارات موجود در کتاب دررالتیجان ابوبکر بن دواتدرای قدمت کتابت آن حداقل به قرن 14 میلادی برمی گردد. که این تاریخ مربوط به کتابت اثر است هرچند ممکن است کتابت های قدیمی تری نیز وجود داشته باشند. بخش دوم مربوط به زمان شکل گیری داستانها و اتفاقات نقل شده در داستان ها می باشد. در مقدمه کتاب آمده است " در زمانی نزدیک به دوره ی پیامبر در ایل بایات(۲۳) مردی دانا به نام دده قورقود ظهور کرد . ...(۲۴) و نیز در داستان دوم یعنی قاراچوق چوبان ضمن معرفی قهرمانان اوغوز داریم " ... کسی که رفته و چهره پیامبر را دیده و برگشته است و در ایل اوغوز صحابه ی پیامبر شده است، " بوگدوزامن " آمد. " (۲۵) طبق شواهد موجود در داستان و نیز آگاهی به اینکه تمام داستان ها مربوط به دوره ای می باشد که در آن خان خانان باییندرخان رهبر اوغوزهاست می توان این نتیجه را گرفت که داستان ها به این شکل که در دست ما هستند مربوط به دوره ی ابتدایی اسلام یعنی قرن های 6 و 7 میلادی می باشند. اما با توجه به مسائل تاریخی عقیده برخی از محققان بر این است که در برخی قسمت ها حوادث قرن های 10 و 11 آذربایجان نیز بر داستان ها تاثیر گذاشته است. بخش سوم بررسی مربوط به سرمنشا داستان ها و کهن ترین نشانه ها از نقش اسطوره هایی مانند تپه گوز و دلی دومرول می باشد. همان طور که در پیش تر اشاره شد آقای دیتس اندیشه ی باستانی بودن بودن اثر را با مقایسه بین داستان تپه گوز و اودیسه هومر و تقلیدی خواندن غول اودیسه هومر از داستان تپه گوز وارد جریان تحقیقات پیرامون این اثر کرد. علاوه بر این مقایسه، بعضی از جریان های نقل شده در داستان ها نشانگر کهن تر بودن ریشه داستان ها نسبت به قرون 6 و7 میلادی می باشد. برای مثال هنگامی که افراد قبیله می خواهند حیوانی را به درختی ببندند از شاخه های باریک به جای طناب استفاده می کنند و نیز در برخی موارد از نیزه های چوبی استفاده می کنند که نشان در آن زمان هنوز استفاده از الیاف گیاهان معمول نشده بود و احتمالا اثری از کشف فلزات نیز نبود. درداستانی دیگر بورلا خاتون یکی از شخصیت های زن داستان ، برای آشنایی با ویژگی ها گیاهان واستفاده از خواص دارویی آنها چنین می گوید :" گرچه پایین آمدن از کوه و پای گذاشتن به دشت بازی کردن با جان است ولی خالی از برکت و خیر هم نیست. " می توان نتیجه گرفت که زندگی هنوز وارد دشت های هموار نشده بود و ودر بالای کوه ها ودر غارها جریان داشته است.(۲۶) به طور خلاصه وجود شواهدی مانند نیزه های چوبین ، کمان های زمخت و فوق العاده سنگین ، ناشناخته بودن فلزات ، تولد رازناک تپه گوز یا غول یک چشم ، آشنایی دورا دور و پر ابهام از جانوران و تشخیص ندادن جنسیت آنها ، ترس از وارد شدن به دشت و باورهای توتمیستی مانند جنبه تقدس آمیز دادن به گرگ و... نشان دهنده این موضوع می باشد که اساس وسرمنشا داستان ها نمی تواند متعلق به قرن 6 و7 میلادی باشد وبه زمان کهن تری باز می گردد. (۲۷) بارتولد به عنوان اصلی ترین محقق کتاب دده قورقود درباره ی این موضوع می گوید: " اوغوزها در کرانه های سیر دریا روایات افسانه ای بابا قورقود پیرسالار وخواننده محبوب ترکها وتدوین کننده خرد قوم خود را فرا گرفتند وبا خود به باختر بردند. آثار ادبی منسوب به قورقود حتی تا به امروز هم نزد ترکمن ها باقیمانده است. در قرون وسطی در آناتولی هم این افسانه ها را می شناختند و در دوران عثمانی ها هم تا قرن هفدهم بار دیگر بیش از پیش میان ترکهای آذربایجان رواج یافت. در قرن دهم نام قورقود را نزد پچنک ها ( از افوام ترک) می یابیم. از آنچه گفته شد می توان چنین استنباط کرد که افسانه های بابا قورقود میراث تاریخی پیش از اسلام است که اوغوزها ان را فرا گرفته وبا خود به باختر آورده اند. " (۲۸) وضعیت مذهبی همان طور که قبلا اشاره شد قبایل اوغوز در قرن 11 میلادی کاملا به اسلام روی آوردند وقهرمانانی که در داستان ها پا در میان دارند اسلام را پذیرفته اند و در موارد زیادی جهاد در راه گسترش اسلام انگیزه اساسی مبارزه و جنگجویی های آنان تلقی می شود. آنان دشمنان خود را کافران گمراه و بد آیین خطاب می کنند و در راه اشاعه اسلام بر آنها می تازند و هر جا کلیسای دشمن را خراب می کنند، در جای آن مسجد بنا می کنند. پهلوانان در هنگام بروز مشکلات و رو به رویی با دشمنان از آب پاک وضو می گیرند و دو رکعت نماز می خوانند و صلوات می فرستند تا به یمن و میمنت آن بر دشمن پیروز شوند. اما هنوز تمام سنن اسلامی در میان آنان رسوخ نکرده است برای مثال در محافل و مجالس صحبت از می و شراب به میان می آید و خوردن شراب نه تنها نهی نمی گردد بلکه برای زدودن غم ازدل توصیه نیز می شود. در داستان ها سوگند خوردن نیز هنوز رنگ و بوی مذهبی نگرفته است و از عباراتی مانند " قیلینجیما دوغرانیم ( به شمشیرم ریز، ریز شوم )" و " اغلوم دوغماسین، دوغسادا اون گونه وارماسین ( پسرم نزاید و اگر بزاید تا ده روز نپاید )" به جای سوگند به مقدسات مذهبی استفاده می شود. همچنین خدایی که در داستان دومرول دیوانه سر معرفی می شود با خدای اسلام تفاوت اساسی دارد. در اینجا خدا از تمجید و ستایش شادمان می شود و از توهین عصبانی می گردد و عزرائیل نیز در وضعیت عادی از یک انسان می ترسد وتنها با نیرنگ و معجزه بر انسان پیروز می شود. همین تفاوت بین خدای دومرول دیوانه سر و خدای اسلام دلیلی بر بحث کهن تر بودن ریشه داستان ها از زمان اسلام می باشد. (۲۹) در مقدمه کتاب از پیامبر(ص)، ابوبکر،عمر،عثمان، امام علی (ع) وامام حسن(ع) به نیکی یاد شده است و از حادثه کربلا و شهادت امام حسین (ع) به دست یزیدیان سخن به میان رفته است.(۳۰) از میان پیامبران علاوه بر حضرت محمد (ص) ، حضرت خضر نیز در داستان ها نقش اساسی ایفا می کند. برای مثال در داستان بوغاج پسر دیرسه خان، حضرت خضر بر سر مجروح بوغاج ظاهر می شود و سه بار دستش را بر روی زخم او می کشد و می فرماید : " تو با این زخم نخواهی مرد. " بر اساس تفاسیر قران کریم حضرت خضر یک پیامبر آذربایجانی بوده که برای هدایت قومش مبعوث گشته است. نام اصلی او اورومیا بن ملکان بوده که گویا شهر های ارومیه و ملکان آذربایجان به یاد نام او می باشند. (۳۱) نقش زنان در داستان های دده قورقود زنان منزلتی ارجمند و ستایش آمیز و هم طراز با مردان دارند. در این داستان ها برخلاف بسیاری از افسانه های شرق که زن وضعی نکوهش بار به خود می گیرد ، زن با تمام عواطف انسانی و شهامت عزت اخلاقی و موقعیت بلند مادری جلوه می کند. در خانواده ها نشانی از تعدد زوجات به چشم نمی خورد و زن در همه جا هم طراز و هماورد مرد است و یکی از راه و روش های مرسوم انتخاب همسر، هماورد بودن دختر و پسر در فنون کشتی و اسب سواری و تیراندازی و شمشیر زنی است. (۳۲) بورلا خاتون یکی از شخصیت های زن داستان ها ضمن داشتن حس مسئولیت به عنوان مادر و همسر، در اجتماع نیز حضور فعال دارد و یکی از نقش های اجتماعی او رهبری انجمن های زنان قبیله می باشد. این زنان از حقوق و آزادی های اجتماعی برخوردار بودند. آنان بیشتر روز های عمر خود را در چادر به سر نمی بردند بلکه پا به پای مردان در عرصه های گوناگون زندگی اجتماعی واقتصادی وسیاسی وحتی جنگ ها شرکت می کردند.(۳۳) البته در بین جوامع ترک همواره زنان از منزلت خاصی برخوردار بوده اند و شایستگی های قابل ستایشی داشته اند. بر اساس منابع تاریخی در مقابله با هجوم اسکندر به آذربایجان یک هزار تن از زنان ودختران شجاع این سرزمین در میدان نبرد حضور داشته اند وهمچنین در جنگ چالدران نیز شش هزار نفر از زنان جنگجو پا به میدان گذاشته اند و حتی در انقلاب مشروطه نیز تعداد زیادی از زنان ودختران آذربایجان با پوشیدن لباس مردانه وارد صفوف جنگی مردان مجاهد شده اند(۳۴) ابن بطوطه از مورخان دوره اسلامی در سفر نامه خود می نویسد : " چیزی که در این بلاد مایه ی تعجب فراوان بود، احترامی بود که به زنان خود داشتند. مقام زن در این میان پیشتر از مردان بود.(۳۵)همچنین در منابع باستانی چینی شعر بلندی به نام " مولان تورکی سی " به ثبت رسیده است که مضمون آن درباره ماجرای زندگی دختر شجاعی است که یکه وتنها پای به میدان جنگ می گذارد.(۳۶
منابع :
1- مجله شهریار ،سال 1379،شماره صفر، (گزارش) ص 29 .
۲- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 4ب .
۳-   نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمانی فر،  ص 108 الی 111 .
۴-  در طول تاریخ در شرح حال فبایل اوغوز کتاب های دیگری نیز نگاشته شده است که تحت عنوان کلی اوغوزنامه شناخته می شوند که از مهم ترین آنها می توان به اوغوز نامه خواجه رشیدالدین فضل االله وزیر قازان خان از ایلخانان مغول در قرن 7 اشاره کرد.
۵-  دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 5 الف
۶- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 5 الف
۷-  دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 5الف و8ب  /  پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 62و63 / دده قورقود داستانلاری، رسول اسماعیل زاده ، ص 9 .
۸- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 12ب .
۹-  نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمانی فر،  ص 144 .
۱۰- ترکان  وبررسی تاریخ ، زبان وهویت آنها در ایران، حسن راشدی، ص103 و 104 /  پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 131
۱۱- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 15ب .
۱۲- دده قورقود داستانلاری، رسول اسماعیل زاده ، ص 14 .
۱۳- اینترنت ، از دکتر جواد هيئت،سيري در تاريخ زبان و لهجه هاي ترکی .
۱۴- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 58 .
۱۵- ترکان  وبررسی تاریخ ، زبان وهویت آنها در ایران، حسن راشدی، ص103 .
۱۶- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 18 .
۱۷- نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمانی فر،  ص 148 .
۱۸- نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمانی فر،  ص 147 .
۱۹- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 63 الی 68 . / دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 5 ب الی 10 الف .
۲۰- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 68 .
۲۱- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 59 .
۲۲- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 12 الف .
۲۳- نام یکی از 24 ایل اوغوز می باشد.
۲۴- دده قورقود داستانلاری، رسول اسماعیل زاده ، ص 17 .
۲۵- دده قورقود داستانلاری، رسول اسماعیل زاده ، ص 69 .
۲۶- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 52 .
۲۷- نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمانی فر، ص146 / پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 53 و54 .
۲۸- ترکان  وبررسی تاریخ ، زبان وهویت آنها در ایران، حسن راشدی، ص 104 .
۲۹- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 14 الف و 14 ب .
۳۰- دده قورقود داستانلاری، رسول اسماعیل زاده ، ص 20 و21 .
۳۱- مجله شهریار ،سال 1379،شماره صفر، ص 69 .
۳۲- دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص 14 الف .
۳۳- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 101 .
۳۴- پژوهشی در اسطوره دده قورقود ، جوانشیر فرآذین ، ص 115 .
۳۵-  نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترک های ایران ، محمد رحمان

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

زنده باد ایران اسلامی(دهه فجر) سه شنبه دوم اسفند 1390 10:14

دهه فجر پیشاپیش بر مردم متدین ایران مبارک باد

http://s1.picofile.com/file/7260997525/13861121121.jpg

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

کتیبه های ترکی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:14

Türkcə Orxun Yazıtlar

کتیبه های ترکی نوشته شده با الفبای اورخون (گؤک تورک)

کتیبه های تورکی با الفبای اورخون

http://s1.picofile.com/file/7260950535/altay_orxun.jpg

در بین ترکان استفاده از چندین خط رایج بوده است به عنوان مثال خط میخی که توسط اقوام پروتورک مثل ترکان سومری و.. مورد استفاده قرار گرفته است که بعد ها توسط دیگر اقوام نیز مورد استفاده قرار گرفته اند.
ولی الفبای اورخون در طول تاریخ فقط توسط ترکان مورد استفاده قرار گرفته است مثل اقوام ترک اتروسک در ایتالیا باستان



الفبای اورخون (گؤک تورک):

http://s2.picofile.com/file/7260952254/gokturk.jpg



تصویر برخی از کتیبه های ترکی با الفبای اورخون:

 

کتیبه ترکی 30000 ساله اولوکم ulukem نوشته شده با الفبای ترکی اورخون:

http://s1.picofile.com/file/7260958816/ulukem.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260959244/ulukem30000illik.jpg




کتیبه های ترکی 3000 ساله اهر ایران با الفبای اورخون : Iranin eherinde bulunmuş 3000 yillik yazit orhun elefbasile

http://s2.picofile.com/file/7260949244/ahar_meshkin_orkhun_yazit.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260949458/ahar_orkhun_katibe.jpg



کتیبه های ترکی دره اورخون(کتیبه های گؤک تورک):

http://s1.picofile.com/file/7260948602/450px_Gok_turk_Epigraph_Cop.jpg http://s1.picofile.com/file/7260955478/orhun_yazitlari.jpg http://s1.picofile.com/file/7260957739/Tongquq.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260956127/orkhun.jpg


http://s2.picofile.com/file/7260953866/kul_tigin.jpg


کتیبه های ترکی آلتای واقع در کوه های آلتای:


http://s1.picofile.com/file/7260949779/altai.jpg http://s2.picofile.com/file/7260950321/altay.jpg



کتیبه های ترکی یئنی سئی:


http://s2.picofile.com/file/7260960107/yeni_sey.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260959779/yenise2.jpg



کتیبه های ترکی ایسسیک گؤل (ایسسی گؤل):


http://s1.picofile.com/file/7260953224/issyk_gol.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260952468/issyi_gol.jpg



کتیبه های ترکی تالاس (تاراز):


http://s1.picofile.com/file/7260950749/atlag_taraz.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260957418/talas_dash_yaziti.jpg



چند کتیبه ی ترکی دیگر با نام و مشخصات:


http://s2.picofile.com/file/7260950963/barik2.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260951284/barik_yazi.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260951719/bombogor.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260960321/yerbek_2.jpg



http://s2.picofile.com/file/7260954943/%C3%B6n_t%C3%BCrkler_191680.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260956555/orkhun_chinda.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260956983/ozbekistanda.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260960642/yilan.jpg


لیست کامل کتیبه های ترکی یافت شده با الفبای اورخون
Orkun Yazıtları
1. Bilge Kagan
Orkun Irmağının eski mecrası ve Koşo Çaydam bölgesindedir.

2. Kül Tigin
Orkun Irmağının eski mecrası ve Koşo Çaydam bölgesisindedir.

3. Uygur Yazıtı
Kara Balgasun’dadır.

4. Tonyukuk Yazıtı
Tola Irmağının yukarı kesimindedir.

5. Ongin Yazıtı
Ongin Irmağının bir kolu olan Taramel’in kenarı, Manitu Dağı civarı.

6. Ihe Hüşötü Yazıtı
Orta Moğolistan’da İhe Hüşötü’dedir.

7. Suci Yazıtı
Kuzey Moğolistan, Ar-Ashatu Dağı, Dolon Huduk civarındadır.

8. Şine Usu Yazıtı
Moğolistan Mogoitu Irmağı, Şine-Usu Gölü ve Örgötu
Dağı havalisi
1. Turfan’da Bulunan Gök Türk Harfleriyle Yazılı Metinler
İdi-Kut şehrinin 15km doğusunda bulunan Toyok Vadisindedir.

2. Stein Tarafından bulunan Göktürk Harfli Elyazmaları

2.1. El Yazma I
Doğu Türkistan’ın Kansu iline bağlı Tang-ho’nun batısına düşen
Bin Buda (Tun-huang) Mabetlerinde bulunmuştur.

2.2. El Yazma II
Tun-huang civarındaki mabetleri

2.3. El Yazma III: Irk Bitig
Tun-huang civarı

2.4. El Yazma IV
Tun-huang

3. Ihi-Hanın-Nor Yazıtı
Hanın-gol sahasında Ihi-Hanın-Nor Gölünün batısındadır.

4. Hoytu-Tamır Yazıtları
Hoytu-Tamır mevkiindedir.

5. Ihe-Ashete Yazıtı
Koşo Çaydam havalisindedir.


6. Talas Yazıtları
Eski Talas, bugünkü Evliiya Ata şehrindedir.

7. İki gümüş maşrabadaki yazılar
Sibirya’daki mezarlarda bulunmuştur.

8. Gök Türk yazılı iki Kuman yüzüğü
Macaristan’da Kecskemét ili havalisinde Ladanybene ve
Kunkerekegyhaz sınırlarında bulunmuştur. (XIII. Yy.a ait)

9. İki Ağırşak Yazıtı
Baykal Gölü, Olohon Adası güneybatı tarafındadır.

10. Koy-Sarı Yazıtı
Issık-köl kenarında Karakol kasabasından 30km.lik uzaklıkta

11. Ulan-Bator (Urga) kiremit yazıtı
Ulan-Bator şehrinden 50km uzaklıkta bir maden ocağı civarı

12. Gürbelçin Kaya Yazıtı
Moğolistan, Hugunu-han Dağındadır.

13. Gök Türk Yazısı ile yazılmış birkaç Türk Parası
Minusinsk havalisinde bulunmuştur.

14. İki tane aynanın üzerindeki yazılar
1. ciltte adı geçen Strahlenberg’in eserinde bahsedilmiştir.

15. Gök Türk Harfleri ile yazılı bir kaç metin
İdi-Kut şehrinin 15km doğusunda bulunan Toyok Vadisi,
Buda Mabedinde bulunmuştur.

16. Nagy-Szent-Miklos Definesi ve Yazıtları
Torontal ili Maros Irmağı civarında olan Aranyka deresi yanında
Nagy-Szent-Miklos adındaki yerde bulunmuştur.

1. Yenisey Yazıtları
Yenisey havalisi

1. Tes Yazıtı
Tes Irmağı kenarındadır.

2. Uybat I
Aiansk istihkamının güneybatısı, Yenisey’in sol tarafındadır.

3. Uybat II
Uybat’ın sol tarafında bulunmuştur.

4. Uybat III
Abakansk’a dökülen Uybat Irmağı havalisinde Suburgan mezarlığı,
Uybat Irmağının sol sahilinde bulunmuştur.

5. Uybat IV
Yenisey’in sol tarafında Tuba’nın Yenisey’e döküldüğü mevkidedir.

6. Uybat V
Kamışta Deresinin sağ tarafında bulunmuştur.

7. Uyug-Tarlık Yazıtı
Uyug Irmağı havalisindedir.

8. Uyug-Arhan Yazıtı
Uyug Irmağının sol sahilindedir.

9. Uyug-Turan Yazıtı
Uyug Irmağına akan ırmaklardan biri olan Turan Irmağının
sağ tarafında, Uyug Bozkırındadır.

10. Ulu-kem Ottok Taş Yazıtı
Bozkırda Ottok taş adındaki dağın civarındadır.

11. Ulu-kem kulikem Yazıtı
Ulı-kem’in kuzey tarafında bulunan bir mezar taşıdır.

12. Ulug-kem Yazıtı
Kızıl-Çıra ve Koje-hobza mıntıkasındadır. Bayın-köl Irmağından 15km
yukarıda Ulug-kem ırmağının sağ kıyısındadır.

13. Barlık Yazıtları
Barlık Irmağı havalisindedir.

14. Begre Yazıtı
Begre havalisindedir.

15. Kemçik, Cirgak Yazıtı
Kemçik Irmağının Cirgak mevkiindedir.

16. Kemçik, Kaya Başı Yazıtı
Kemçik Irmağının sağında bulunan kendisine dökülen ırmaklardan birisinin
ağzında Kaya başı denilen yerdedir.

17. Minusinsk Müzesindeki Yazıt


18. Altun-köl Yazıtları
Abakan’ın sağ tarafında dağın arasında Yudinaya ve Monok köylerinin
civarında Altun-köl denilen küçük bir gölün yakınlarındadır.

19. Çakul Yazıtları
Ulu-kem Irmağına dökülen ırmaklardan birisi olan Çakul’un civarında
bulunmuştur. (Bugün Minusinsk Müzesindedir.)

20. Açura Yazıtları
Abakan’ın sol sahilinde Koybal bozkırında, Açura köyü civarında
bulunmuştur. (Bugün Minusinsk Müzesindedir.)

21. Oya Yazıtı
Yenisey Irmağının sol tarafında Oya Irmağından 25 verst kadar uzaklıkta
bir mezar tepesinde bulunmuştur.

22. Oznaçennaya Yazıtı
Yenisey’in batı sahilinde Oznaçennaya köyü civarındadır.

23. Tuba Yazıtı
Tes köyü civarında Nijna köyü yolu üzerindedir.

24. Taşeba Yazıtı

25. Elegeş Yazıtı
Elegeş ırmağının sol kıyısındadır.

26. Ak-yüs Yazıtı
Ak-yüs’ün sağ sahilinde Toksan adlı bir Tatar köyünden devam ederek
ırmağın üst tarafında, yüksek bir yerdeki mağaranın tetkiki sırasında bulunmuştur.

27. Kara-yüs Yazıtı
Sulek köyünün yakınında bir kayanın üzerinde bir çok resimlerin arasına
dağılmış halde bulunmuştur.

28. Ulu-kem Karasu Yazıtı
Elegeş’in Ulu-kem’e döküldüğü yerin sağ tarafında Karasu Irmağının içinden
aktığı bir vadide bulunmaktadır.

Göktürk Yazılı Bir Kaç Yazıt

1. Kulansay Yazıtı
Kırgız silsilesinde Dmitrieff şehrinin kuzey tarafında Kulansay’dadır.

2. Turfan’da duvar üzerinde bulunan yazıtlar
Doğu Türkistan, Turfan
Talas Vadisinde bulunan bir ağaç parçası üzerindeki yazıt
Kırgızistan’da Talas Vadisinde, Açıktaş mevkiinde, jeolojik araştırma
amaçlı açılan bir sondaj kuyusundan çıkarılmıştır.

Bazı Türk Yazıtları

Orta Asyadaki yüzlerce eser, Sekel Türk yazıtları, Ulukem İşim yazıtı...
Sekel Türk Eserleri
Sekeller, Osmanlı tarihlerinde Erdel adıyla anılan Transilvanya’da yaşamıştır.
Nikolsburg Alfabesi
İstanbul Yazıtı
* Telegdi’nin rudimentası
Székelyderzs Yazıtı
Marsigli’nin kaydı
Csikszent Mihàly Yazıtı
Bögöz Yazıtı
Enlaka Yazıtı
Szamosközy İstvan’ın kaydı
* Kajoni’nin kayıtları


منبع:دوموک

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

حماسه های ترکان پیش از اسلام سه شنبه دوم اسفند 1390 10:12

İslam Önceki Türk Destanları

افسانه های ترکی پیش از اسلام

افسانه های ترکی

http://s1.picofile.com/file/7260929137/yatagan.jpg


طبقه بندی کلی افسانه های ترکی پیش از اسلام:
İslamiyetten Önceki Türk Destanları

http://s2.picofile.com/file/7269170321/pr_01_67_max.jpg


طبقه بندی کلی افسانه های ترکی پیش از اسلام
1.داستان آفرینش Yaratılış Destanı

2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları
a.افسانه آلپ ار تونقا Alp Er Tunga Destanı
b.افسانه شو Şu Destanı

3.داستان های ترکان هون Hun-Oğuz Destanları
(افسانه های آذربایجان پیش از اسلام)
a.افسانه اوغوزخان Oğuz Kağan Destanı
b.داستان آتیلا Atilla Destanı

4.داستان های گؤک تورک ها Göktürk Destanları
a.افسانه بذ قورد (گرگ خاکستری) Bozkurt Destanı
b.افسانه ار گنه قون Ergenekon Destanı

5.داستان های سیامپی Siyempi Destanları

6.داستان های اویغور ها Uygur Destanları
a.داستان توره یش(پیدایش,ظهور,رشد)  Türeyiş Destanı
b.داستان کابولو Mani Dininin Kabulü Destanı
c.داستان گؤچ Göç Destanı

7.داستان محتشم دده قورقود (از افسانه های آذربایجان) Dede Korkut destani

8.و دیگر افسانه های ترکان پیش از اسلام(صد ها افسانه و داستان ترکی دیگر)

http://s2.picofile.com/file/7269170000/image00139.jpg



طبقه بندی کلی افسانه های ترکی پس از اسلام:
İslamiyetten Sonraki Türk Destanları
1.افسانه قزاقی-قرقیزی ماناس Kazak-Kırgız :Manas Destanı
محتشم ترین داستان شرق:برای اطلاع بیشتر از افسانه ماناس به لینک زیر بروید:

2.افسانه ترکی-مغولی چنگیزخان Türk-Moğol : Cengiz Han Destanı
3.افسانه تاتاری-قیریمی تیمور و ائدیگه Tatar-Kırım Timur ve Edige Destanları
4.افسانه کاراخانی سالتوک بوخراخان Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı
5.افسانه های آذربایجانی  Azerbaycan Destanları
a.افسانه سید باتال قاضی Seyid Battal Gazi Destanı
b.افسانه دانشمند قاضی Danişmend Gazi Destanı
c.افسانه محتشم کوراوغلو Köroğlu Destanı

d.افسانه قاچاق نبی(قوچ نبی) Kaçak Nebi Destanı

6.و دیگر افسانه های ترکان پس از اسلام(صد ها افسانه و داستان ترکی دیگر)



1.داستان آفرینش Yaratılış Destanı

Altaylardan Verbitskiy'in derlediği yaradılış destanı özetle şöyledir: Yer gök hiç bir şey yokken dünya uçsuz bucaksız sulardan ibaretti. Tanrı Ülgen bu uçsuz bucaksız dünyada durmadan uçuyordu. Göklerden gelen bir ses Tanrı Ülgen'e denizden çıkan taşı tutmasını söyledi. Göğün emri ile oturacak yer bulan Tanrı Ülgen artık yaratma zamanı geldi diye düşünerek şöyle dedi :

Bir dünya istiyorum, bir soyla yaratayım
Bu dünya nasıl olsun, ne boyla yaratayım
Bunun çaresi nedir, ne yolla yaratayımş
Su içinde yaşayan Ak Ana,su yüzünde göründü ve Tanrı Ülgen'e şöyle dedi :
Yaratmak istiyorsan Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren :
De ki hep," yaptım oldu " başka bir şey söyleme.
Hele yaratır iken,"yaptım olmadı" deme.

لینک:
http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=110



2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları

a.افسانه آلپ ار تونقا Alp Er Tunga Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260925371/alpertunga1a.jpg



Sakalar dönemine âit Alp Er Tunga ve şu olmak üzere iki destan tesbit edilmiştir. Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzyılda yaşamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır. Alp Er Tunga Orta Asya'daki bütün Türk boylarını birleştirerek hâkimiyeti altına almış daha sonra Kafkasları aşarak Anadolu Suriye ve Mısır'ı fethetmiş ve Saka devletini kurmuştur. Alp Er Tunga'nın hayatı savaşlarla geçmiştir. Uzun süre mücadele ettiği iranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev 'in davetinde hile ile öldürülmüştür. Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bu mücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem iranlılar arasında yaşatılmıştır. Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot'ta Madyes, iran ve islâm kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır.
آلپ ار تونقا اؤلدو مو
دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي
قورخاق اؤجونو آلدي مي
ايندي اورک ييرتيلير.
فلک يارار گؤزتدي
گيزلي توزاق اوزاتدي
بَي‌لربَيي‌ني قاپدي
قاچسا ناسيل قورتولور.
ارلر قورد كيمي اولودولار
هيچقيريب ياخا ييرتديلار
آجي سسلرله باغيرديلار
آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.
بَي‌لر آتلاريني يوردولار
قايغي اونلاري دوردوردو
بنيزلري اوزلري سارالدي
سافران سورولموش كيمي اولدولار.

برای اطلاع بیشتر از افسانه آلپ ار تونقا به لینک زیر بروید:

http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=111

2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları
 
b.افسانه شو Şu Destanı

http://s2.picofile.com/file/7260925913/atilaveoguzxan.jpg



Şu destanı M.Ö. 330-327 yıllarındaki olaylarla bağlantılıdır. Bu tarihlerde Makedonyalı iskender, iran'ı ve Türkistan'ı istilâ etmişti. Bu dönemde Saka hükümdarının adı şu idi. Bu Destan Türklerin iskender'le mücadelelerini ve geriye çekilmeleri anlatımaktadır. Doğuya çekilmeyen 22 ailenin Türkmen adıyla anılmaları ile ilgili sebeb açıklayıcı bir efsane de bu destan içinde yer almaktadır. Kaşgarlı Mahmud Divan ü Lügat-it Türk'de iskender'den Zülkarneyn olarak bahsetmektedir.Destanın tesbit edilebilen kısa metni şöyle özetlenebilir: iskender, Türk memleketlerini almak üzere harekete geçtiğinde Türkistan'da hükümdar şu isminde bir gençti. iskender'in gelip geçici bir akın düzenlediğine inanıyordu.Bu sebeble de iskender'le savaşmak yerine doğuya çekilmeği uygun bulmuştu. iskender'in yaklaştığı haberi gelince kendisi önde halkı da onu izleyerek doğuya doğru yol aldılar. Yirmi iki aile yurtlarını bırakmak istemedikleri için doğuya gidenlere katılmadılar. Giden gurubun izlerini takip ederek onlara katılmaya çalışan iki kişi bu 22 kişiye rastladı. Bunlar birbirleriyle görüşüp tartıştılar. 22 kişi bu iki kişiye: "Erler iskender gelip geçici bir kişidir. Nasıl olsa gelip geçer , o sürekli bir yerde kalamaz. Kal aç" dediler. Bekle , eğlen, dur anlamına gelen "Kalaç" bu iki kişinin soyundan gelen Türk boyunun adı oldu. iskender Türk yurtlarına geldiğinde bu 22 kişiyi gördü ve Türk'e benziyor anlamında " Türk maned " dedi.Türkmenlerin ataları bu 22 kişidir ve isimleri de iskender'in yukarıdaki sözünden kaynaklanmıştır. Aslında Türkmenler, Kalaçlarla birlikte 24 boydur ama Kalaçlar kendilerini ayrı kabul ederler. Hükümdar şu Uygurların yanına gitti. Uygurlar gece baskını yaparak iskender'in öncülerini bozguna uğrattılar.Sonra iskender ile şu barıştılar. iskender Uygur şehirlerini yaptırdı ve geri döndü. Hükümdar şu da Balasagun'a dönerek bugün şu adıyla anılan şehri yaptırdı ve buraya bir tılsım koydurttu. Bugün de leylekler bu şehrin karşısına kadar gelir, fakat şehri geçip gidemezler. Bu tılsımın etkisi hâlâ sürmektedir.

Bu destana göre iskender Türkistan'a geldiğinde Türkmenlerin dışındaki Türkler doğuya çekilmişlerdi. iskender Türkistanda mukavemetle karşılaşmamış bu sebeble de ilerlememiştir. Büyük ölçüde çadırlarda yaşayan Türkler iskender'in seferinden sonra şehirler kurmuş ve yerleşik hayatı geliştirmişlerdir.

لینک:
http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=112


3.داستان های ترکان هون Hun-Oğuz Destanları
(افسانه های آذربایجان پیش از اسلام)

http://s2.picofile.com/file/7260928709/oguz_kaan.jpg


a.افسانه اوغوزخان Oğuz Kağan Destanı
b.داستان آتیلا Atilla Destanı

Oğuz Kağan destanı M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete'nin hayatı etrafında şekillenmiştir. Bütün Türk destanlarında olduğu gibi bu destanın da ilk şekli günümüze ulaşmamıştır. Bugün, elimizde Oğuz destanının üç varyantı bulunmaktadır. XIII ile XVI yüzyıllar arasında Uygur harfleriyle yazılmış ve islâmiyetten önceki inancı yansıtan varyantın ilk örneği temsil ettiği kabul edilebilir. XIV. yüzyıl başında yazıldığı bilinen Reşîdeddîn'in Câmiüt-Tevârih adlı eserinde yer alan Farsça Oğuz Kağan Destanı islâmî varyantların ilkini temsil etmektedir. Oğuz Kağan Destanının üçüncü varyantı ise XVII. yüzyılda Ebü'l-Gazî Bahadır Han tarafından Türkmenler arasındaki sözlü rivayetlerden ve önceki yazmalardan faydalanarak yazılmıştır.

Oğuz Kağan Destanının islâmiyet Öncesi Rivayeti Ay Kağan'ın yüzü gök , ağzı ateş, gözleri elâ ,saçları ve kaşları kara perilerden daha güzel bir oğlu oldu. Bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra konuştu ve çiğ et ,çorba ve şarap istedi.Kırk gün sonra büyüdü ve yürüdü. Ayakları öküz ayağı , beli kurt beli, omuzları samur omzu, göğsü ayı göğsü gibiydi. Vücudu baştan aşağı tüylüydü. At sürüleri güder ve avlanırdı. Oğuz'un yaşadığı yerde çok büyük bir orman vardı. Bu ormanda çok büyük ve güçlü bir gergedan yaşıyordu. Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve insanları yiyordu. Oğuz cesur bir adamdı. Günlerden bir gün bu gergadanı avlamağa karar verdi. Kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını aldı ve ormana gitti. Bir geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü. Daha sonra Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü. Bu sefer kendisi ağacın altında bekledi. Gergedan geldi ve başı ile Oğuz'un kalkanına vurdu. Oğuz kargı ile gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti. Gergedanın barsaklarını yiyen ala doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti. Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı. Gökten bir gök ışık indi. Güneşden ve aydan daha parlaktı. Bu ışığın içinde alnında kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu. Bu kız gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu.Oğuz bu kızı sevdi ve bu kızla evlendi. Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk doğurdu. Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler. Oğuz ormanda ava çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü. Ağacın kovuğunda gözü gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu. Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi. Oğuz bu kızı sevdi ve onunla evlendi. Günlerden gecelerden sonra Oğuz'un bu kızdan da üç oğlu oldu. Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular.

http://s2.picofile.com/file/7260927846/oguzhan.jpg



Oğuz Kağan büyük bir toy(şenlik) verdi. Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı.Çeşit çeşit yemekler,şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler.Toydan sonra Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi:

Ben sizlere kağan oldum
Alalım yay ile kalkan
Nişan olsun bize buyan
Bozkurt olsun bize uran
Av yerinde yürüsün kulan
Dana deniz, daha müren
Güneş bayrak gök kurıkan

برای اطلاع بیشتر از افسانه اوغوزخاقان به لینک زیر بروید:

http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=113


4.داستان های گؤک تورک ها Göktürk Destanları

Köktürklerle ilgili tesbit edilen destanın iki farklı rivayeti bulunmaktadır. Çin kaynaklarında tesbit edilen varyant "Bozkurt", Ebü'l-Gâzi Bahadır Han tarafından tesbit edilen varyant şecere-i Türk'te ise "Ergenekon" adıyla verilmiştir.

a.افسانه بذ قورد (گرگ خاکستری) Bozkurt Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260926876/boz_qurd.jpg




لینک:
http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=115

b.افسانه ار گنه قون Ergenekon Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260927311/er3.jpg



ارگنه قون  داستانينا گؤره تورکلر قونشولاري طرفيندن مغلوب ائديلديکدن سونرا هاميسي اؤلدورولور، يالنيز خاقانلاري نين قييان و نوکوز(Qıyan və Nüküz) آدلي ايکي اوغلو قادينلاري ايله بيرليکده ساغ قاليرلار. اونلار داغلار آراسيندا بير سيغيناجاق تاپيرلار و 400 ايلدن سونرا سايلاري چوخالديغي اوچون آرتيق اورايا سيغيشميرلار و بونا گؤره ده هر طرفي قاياليق اولان داغدان چيخماق اوچون چاره آختاريرلار.

Moğol ilinde Oğuz Han soyundan il Han'ın hükümdarlığı sırasında Tatarların hükümdarı Sevinç Han Moğol ülkesine savaş açtı. ilhan'ın idaresindeki orduyu Kırgızlar ve diğer boylardan da yardım alarak yendi. ilhanın ülkesindeki herkesi öldürdüler. Yalnız il Han'ınn küçük oğlu Kıyan ve eşi ile yeğeni Nüküz ile eşi kaçıp kurtulmayı başardılar.Düşmanın, onları bulamayacağı bir yere gitmeğe karar verdiler. Yabanî koyunların yürüdüğü bir yolu izleyerek yüksek bir dağıda dar bir geçite vardılar. Bu geçitten geçerek içinde akar sular,pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyva ağaçları, çeşitli avların bulunduğu bir yere gelince Tanrıya şükrettiler ve burada kalmağa karar verdiler. Dağın doruğu olan bu yere dağ kemeri anlamında "Ergene" kelimesiyle "dik" anlamındaki "Kon" kelimesini birleştirerek "Ergenekon" adını verdiler. Kıyan ve Nüküz'ün oğulları çoğaldı. Dört yüz yıl sonra kendileri ve sürüleri o kadar çoğaldılarki Ergenekon'a sığamadılar.Atalarının buraya geldiği geçitin yeri unutulmuştu.Ergenekon'un çevresindeki dağlarda geçit aradılar. Bir demirci, dağın demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyledi. Demirin bulunduğu yere bir sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden körüklediler.Demir eridi, yüklü bir deve geçecek kadar yer açıldı.ilhan'ın soyundan gelen Türkler yeniden güçlenmiş olarak eski yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar. Egenekondan çıktıkları gün olan 21 martta her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda bir demir parçasını kızdırırlar, demir kıpkırmızı olunca önce Hakan daha sonra beyler demiri örsün üstüne koyarak döğerler. Bugün hem yeniden özgür hem de bahar bayramı olarak hala kutlanmaktadır.

برای اطلاع بیشتر از افسانه ارگنه قون به لینک زیر بروید:

http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=116


6.داستان های اویغور ها Uygur Destanları

Uygurlara âit Türeyiş ve Göç isimli iki destan parçası tesbit edilmiştir.Türeyiş parçası Çin kaynaklarından Göç ise hem Çin hem iran kaynaklarında bulunmaktadır.

a.داستان توره یش(آفرینش)  Türeyiş Destanı

Eski Hun beylerinden birinin çok güzel iki kızı vardı. Bu bey kızları ile ancak Tanrıların evlenebileceğini düşünüyordu. Bu sebeble ülkesinin kuzey tarafında yüksek bir kule yaptırarak iki güzel kızını Tanrılarla evlenmek üzere buraya yerleştirdi. Bir süre sonra kuleye gelen bir kurdun Tanrı olduğu düşüncesiyle kızlar bu kurtla evlendiler. Bu evlenmeden doğan Dokuz Oğuzların sesi kurt sesine benzerdi.

لینک:
http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=124


b.داستان کابولو Mani Dininin Kabulü Destanı

c.داستان گؤچ Göç Destanı

http://s2.picofile.com/file/7260944836/goc_destani.gif



Uygurların yurdunda "Hulin" isimli bir dağ vardı. Bu dağdan Tuğla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki bir ağacın üzerine gökten ilâhi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayan halk bunu dikkkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu, ilâhi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocukları büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu. Ülke zengin halk mutlu oldu. Çok zaman geçti. Yuluğ Tiğin isimli bir prens hükümdar oldu. Çinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için Oğlu Galı Tigini bir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler , prensese karşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adını taşıyan kayayı istediler. Gali Tigin kayayı verdi. Çinliler kayayı götürmek için kayanın etrafında ateş yaktılar, kaya kızınca üzerine sirke döktüler. Ufak parçalara ayrılan kayayı arabalara koyarak Çin'e taşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar, hayvanlar kendi dilleriyle bu kayanın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü. Kıtlık ve kuraklık oldu . Yurtlarını bırakarak göç etmek zorunda kaldılar.

لینک:
http://www.efrasyap.org/Icerik/IcerikDetay.aspx?IcerikID=125




7.داستان محتشم دده قورقود (از افسانه های آذربایجان) Dede Korkut destani

http://s2.picofile.com/file/7260924836/450px_DQNAJ.jpg



کتاب دده قورقود که از شاهکارهای ادبی-فولکوریک جهانی است،از یک مقدمه و 12 داستان تشکیل شده است.داستانها به نثر و نظم نوشته شده است و در خلال آنها انواع مختلف آثار ادبی شفاهی مانند بایاتی،نغمه،ضرب المثل و حتی مرثیه دیده میشود.
در این داستانها جسارت و مردانگی و قهرمانیها و عادات و معیشت و عقاید ترکان آذربایجان شرح داده شده و وطن خواهی و مهمان دوستی و محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلتهای انسانی ستوده شده است.داستانها از قسمتهای منثور و منظوم تشکیل شده و نثر داستانها ساده و به زبان مردم است
كتاب‌ «دده‌ قورقود» از آثار كلاسيك‌ جهان‌ به‌ شمار مي‌رود.  با اينكه‌ حماسة‌ ملي‌ تركان‌ محسوب‌ مي‌شود، تنها به‌ تُركان‌ تعلق‌ ندارد، بلكه‌متعلق‌ به‌ همة‌ جهانيان‌ است‌.



لینک کلی:
http://www.turkceciler.com/Dersnotlari/edebiyat_tarihi.html

منبع:دوموک

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

پروترک و پروتوترک در ایران سه شنبه دوم اسفند 1390 10:10

pre-Turk & proto-Turk in IRAN
 

Ön Türker ve Erken Türkler İranda ve Azerbaycanda
 

Ön Türklər və Erkən Türklər İranda və Azərbaycanda

اؤن تورک لر و ائرکن تورک لر ایران دا و آذربایجان دا


عناصر ائتنولینگوستیک تورک در آذربایجان:
1-قبایل بومی آذربایجان یا از زمان های بسیار دور در این سرزمین ساکن شده اند.
2-قبایلی که از آغار قرون اولیه میلادی به آذربایجان آمده اند.
3-قبایلی کهدر سده های 10 تا 11 میلادی (4 و 5 هجری) به آذربایجان آمده اند.

دوره های تاریخ زبان تورکی:
1-پروترک pre-Turk :تا آغاز نخستین سده میلادی
2-پروتوترک و پروتوبلغار:از قرن اول تا ششم میلادی(توضیح:بلغار ها در ابتدا ترک زبان بود اند و سپس تغییر زبان داده اند)
3-ترکی باستان:از قرن ششم تا قرن یازده میلادی
4-ترکی میانه:از قدن یازده تا شانزدهم میلادی
5-ترکی مدرن یا معاصر:از قرن هفدهم شروع و ادامه دارد.

اگر نگوییم همه تمدن های مذکور لااقل می توانیم بگوییم اکثریت غالب این تمدن های مذکور بنا به گواهی محققان و پژهشگران رشته های مختلف علمی ، ترک زبان(التصاقی زبان=پیوندی زبان) و غیر هندواروپایی بوده اند.
متاسفانه مورخان حکومت خائن پهلوی با قلب ماهیت اقوام بومی ایران نه تنها به معرفی فرهنگ و تمدن والای آنها تمایلی نشان نداده بلکه تاریخ درخشان این اقوام را با افشانه ها و خرافات آمیخته اند.
مواجهه ی آریایی ها با اقوام بومی ایران و دیو خواند آنها و البته آموزش خط و تمدن ا زاین دیو ها در شاهنامه فردوسی:

یکایک بیاراست با دیو جنگ///نبد جنگشان را فراوان درنگ
کشیدندشان خسته و بسته خوار///به جان خواستند آن زمان زینهار
که ما را مکش تا یکی نو هنر///بیاموزی از ما کت آید به بر
کی نامور دادشان زینهار///بدان تا نهانی کنند آشکار
چو آزاد گشتند از بند او///بجستند ناچار پیوند او
نبشتن به خسرو بیاموختند///دلش را با دانش برافروختند


پروترک و پروتوترک در ایران:

کتیبه های اورخون اهر-آذربایجان-ایران :کتیبه های ترکی اهر که با الفبای اورخون نوشته شده است.
(اهر ده بولونموش اورخون یازیت لاری)
İran-Azərbaycan-Əhər Orxun Yazıtlari

http://s2.picofile.com/file/7260881933/ahar_orkhun_katibe.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260881505/ahar_meshkin_orkhun_yazit.jpg



اقوامی همچون سو، ترک کی، سورناکی ،اوتی و حتی دولتی به نام آراتتا در آذربایجان کنونی سکونت داشته اند  و از اقوام ترک زبان بوده اند که متاسفانه اطلاعات کمی در دست است.

آثار باقی مانده از آراتتا ها Arattalar : (آراتتالار دان قالمیش ائتگی لر)

http://s1.picofile.com/file/7260883652/Aratta_3.jpg http://s2.picofile.com/file/7260884080/Aratta_4.jpg http://s2.picofile.com/file/7260884408/Arattalar.jpg

ولی اکنون به معرفی اقوام پروتورک و پروتوتورک در ایران می پردازیم.


نقشه اقوام پروترک در ایران :(ایرانین اؤن تورکلرین خریته سی)
önTürklər iranda -xəritə

http://s2.picofile.com/file/7260899458/xarita.jpg


اقوام پروترک و پروتوترک در ایران به طور کلی عبارتند از:
سومریان , ایلامیان(عیلامی ها یا ائلام لار), هیتی ها (خطیان), هوری ها(میتانی ها) , اورارتو ها (آرارات ها) , کاسی ها , قوتی ها (گوتی ها) ,لولوبی ها , ماننا ها ,ماد ها ,سکاها یا ساکا ها (ایشگوزها) , اشکانیان (پارت ها) , ساویر ها , آوارها , خزر ها ,هون ها , قبچاق ها ,خلج ها , پچنک ها , گؤک ترک ها ,اوغوز ها و....

برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:(آرتیق بیلگی آلماق اوچون بو باغین لارا گئدین)
http://azerses.110mb.com/seven.html
http://azerses.110mb.com/mad1.html
http://azerses.110mb.com/mad2.html
http://azerses.110mb.com/mad3.html
http://azerses.110mb.com/mad4.html



قوم پروترک ön Türk: سومری

http://s1.picofile.com/file/7260896983/sumerler.jpg

محل زندگی Yaşara: بین النهرین و غرب ایران
زمان زندگی : هزاره های چهارم و پنجم قبل از میلاد
ویژگی ها :نخستین تمدن بشری , نخستین قانون تاریخ  , اختراع خط میخی  , اختراع مفرغ(آلیاژی از مس و قلع) , تقسیم شبانه روز به 24 ساعت و هر ساعت 60 دقیقه و هر دقیقه 60 ثانیه , تقسیم دایره به 360 درجه
شهر های مهم(پایتخت):اور(اوروک) , لاگاش
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است.ترکی سومری)
پادشاهان مشهور :حمورابی , گوده آ Gudea ,مارکوس اورلیوس
خاستگاه:آذربایجان , ارمنستان و آسیای میانه سرزمین مادری ترکان
آثار باقی مانده :بغازکوی ترکیه , آثار باستانی در عراق(ایراق) کنونی
افسانه ها و داستان ها:قیل قمیش gilgamish (بیل قمیش) ,  نینورتا ninurta

http://s2.picofile.com/file/7260894836/qilqamish.jpg
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
پرفسور لئوناردو وولی wooley , راوندی , پرفسور زهتابی  , ژ.اوپر(اولین دانشمند اظهار کننده) , فریتز هول سومرشناس مشهور آلمانی(حدود 350 واژه مشکر ترکی و سومری را مطرح کرد) , رئیس نیا  , رفیق اوزده ک , پرفسور نظامی خودیف
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
قیل قمیش , اوروک ,...
برای دیدن لیست کامل لغات مشترک زبان ترکی مادر با ترکی سومری به لینک های زیر بروید:
http://storm.ca/~cm-tntr/sumer_turk1of5.html
http://storm.ca/~cm-tntr/sumer_turk2of5.html
http://storm.ca/~cm-tntr/sumer_turk3of5.html
http://storm.ca/~cm-tntr/sumer_turk4of5.html
http://storm.ca/~cm-tntr/sumer_turk5of5.htm


قوم پروترک ön Türk : ایلامی ها elamlar(نام این قوم خود کلمه ای ترکی است : ائلام)

دوراونتاش یادگار  ائلامی ها duröntaş elam türklərin yadigari

http://s1.picofile.com/file/7260886983/dur_on_tash.jpg
محل زندگیYaşara : خوزستان و لرستان امروزی
زمان زندگی : 2250 قبل از میلاد
ویژگی ها :پایه گذاران تمدن در سرزمین ایران , اختراع چرخ , اختراع خط میخی نو 300 علامتی
شهر های مهم(پایتخت):شوش , ماداکتو , خایلدالو(خرم آباد) و اهواز
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است.ترکی ائلامی)
پادشاهان مشهور :
خاستگاه:شمال , آسیای میانه سرزمین مادری ترکان , آزیق واقع در آذربایجان
آثار باقی مانده :دوراونتاش (زیگورات) و آثار شهر شوش
افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
پطروشفسکی , دیاکونوف , شهمیرزادی ,کینگ , دیولافوا , دمورگان , پرفسور زهتابی , دکتر صدر ,پرفسور خودیف , ز.ژامپولسکی
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
ائلام , دوراونتاش(زیگورات) و واژه هایی همچون اؤکوز , مئشه و...
توضیحات:همه اقوام بعدی(آریایی ها ) در سرزمین ایران مقلدان شایست و ناشایست ایلامی ها بودند
برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/ilam.html


قوم پروترک : هیتی ها Hittite

محل زندگی :آناتولی (ترکیه)
زمان زندگی : 1700 سال قبل از میلاد
ویژگی ها :تکامل کشاورزی و دامپروری , کشف آهن
شهر های مهم(پایتخت):بوغازکوی ترکیه
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است)
پادشاهان مشهور :
خاستگاه:
آثار باقی مانده :کتابخانه بزرگ سلطنتی هیتی در بوغازکوی ترکیه

http://s2.picofile.com/file/7260888709/hittiler.jpg


افسانه ها و داستان ها:کوماربی koumarbi
اشخاص مشهور:آناهیتا

http://s2.picofile.com/file/7260882789/anahita_hittilar_xatini.jpg
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
م.ژ.فردریش آلمانی ,پرفسور زهتابی ,
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
توضیحات:با اثبات التصاقی زبان بودن این قوم فرضیه آریایی بودن آنها رد شد


قوم پروترک : هوری ها (میتانی ها)

محل زندگی : آذربایجان غربی
زمان زندگی : هزاره چهارم و سوم قبل از میلاد
ویژگی ها : تکامل اسب داری و اسب سواری
شهر های مهم(پایتخت):اورمیه, گردنه قوشچی , سلماس , خوی
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است.ترکی هوری)
پادشاهان مشهور :تیشاری , اورکیش , ناوار
خاستگاه:
آثار باقی مانده :
افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
دیاکونوف , زهتابی و..
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:

توضیحات:کرد ها با نسبت دادن خود به هوری ها سعی در تاریخ سازی برای خود بودند که با کشف التصاقی زبان بودن هوری ها تمامی نظریات آنها لغو شد.
برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/huri.html


قوم پروترک : اورارتو ها (آرارات ها)

http://s1.picofile.com/file/7260898381/Urartu.jpg

محل زندگی : اطراف دریاچه وان و آذربایجان(ماکو  , خوی , سلماس , نخجوان  , سراب)
زمان زندگی : 1270 قبل از میلاد
ویژگی ها :
شهر های مهم(پایتخت):ماکو , سلماس و ...
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است)
پادشاهان مشهور :ساردوری shardouris(نام شهر سردری یا سردرود از این پادشاه گرفته شده است), منووا menoua
خاستگاه:آذربایجان
آثار باقی مانده :کتیبه رازلیق سراب , کتیبه بسطام خوی , قلعه باستانی مرند , قلعه باستانی سقندل اهر
قلعه اورارتویی مرند و کتیبه اورارتو رازلیق سراب

http://s1.picofile.com/file/7260894408/merend_qalasi_urartular.jpg  http://s2.picofile.com/file/7260894080/Marand_qaka_uruaturha.jpg

http://s2.picofile.com/file/7260895371/razliq_sarab_urartu.jpg http://s2.picofile.com/file/7260897632/Urartian.jpg

افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
سایس sayce انگلیسی ,ک.پادکانوف , م.نیکولسکی , پرفسور زهتابی  , دکتر محمدجواد مشکور
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
قيردو٬ قيتوهاني و توايشدو , آرقيشتي , قالدي ,
توضیحات:ارامنه با خیال پردازی خود را به این قوم نبست می دادند ولی با اثبات التصاقی زبان بودن آنها فرضیاتشان رد شد.نویسندگان تاریخ جهان باستان درباره اورارتو ها و ارامنه می نویسند:پس از انهدام حکومت اورارتو ها قدرت به دست قبیله ارمنی افتاد و ارمنی های مهاجم ساکنان اورارتو را از بین بردند.

برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/urartu.html

خالدی(قالدی) خدای اورارتو ها

http://s2.picofile.com/file/7260891933/Khaldi_qaldi_urartu_tanris.jpg


قوم پروترک : کاسی ها (مفرغ های لرستان)

محل زندگی : لرستان
زمان زندگی :
ویژگی ها :
شهر های مهم(پایتخت):
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است)
پادشاهان مشهور :
خاستگاه:
آثار باقی مانده :

http://s2.picofile.com/file/7260890856/kasilar.jpg http://s2.picofile.com/file/7260891177/Kassite01.jpg


افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
دیاکونوف ,گریشمن ,ژ.ملیکی شویلی G.melikichvili , دکتر ارنست حرزفلد , پرفسور زهتابی
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:

توضیحات:پرفسور زهتابی ترکان همدان و سونقور و... را از فرزندان کاسی ها میداند که از زمان ایلامی ها و کاسی ها در تمام طول تاریخ همواره به زبان ترکی صحبت کرده اند.

برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/kassi.html


قوم پروترک : قوتی ها (گوتی ها) و لولوبی ها

محل زندگی : ساکنان آذربایجان(همدان , قزوین , زنجان , میانه و شبستر)
زمان زندگی :
ویژگی ها :
شهر های مهم(پایتخت):
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است)
پادشاهان مشهور :
خاستگاه:
آثار باقی مانده :
افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
ژ.ملیکی شویلی , دکتر ارنست حرزفلد و پرفسور یوسفوف
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
اسامي تعدادي از شاهان قوتتي ریشه ترکی دارد
- Imeta ايمتا ( 3 سال )، بعد ها در بين تركان به ايمته، مته ( شاه تركان هون ) تغيير يافته.
- ّIngeshush اينقه شوش، ( 6 سال )، sarlagab سارلاقاب ( 6 سال )، Yarlagash يارلاقاش ( 6 سال )
- Elulumesh ايلولومئش (6 سال )، يارلاقاب (15 سال)، Korum كوروم ( 1 سال )
- Habilkin ها(خا)بيلكين ( 3 سال )، ايارلاقاندا ( 7 سال )، Inimabagesh ايني ماباقئش( 5 سال )
توضیحات:زبان نواحی کنونی آذربایجان و کردستان ایران از قرن نهم تا قرن هفتم قبل از میلاد غیر ایرانی بوده  است.
برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/ghutti.html
http://azerses.110mb.com/lolobi.html


قوم پروترک : ماننا ها mannalar

نقشه فرمانروایی ماننا ها:

http://s1.picofile.com/file/7260892896/mana.jpg


محل زندگی : آذربایجان
زمان زندگی :
ویژگی ها : شالوده پادشاهی ماد را تشکیل می دادند , قدیمی ترین دولت بعد از آراتتا
شهر های مهم(پایتخت):اوئیش دیش , زیکرتو ,آندیا , دیاکو
زبان : التصاقی زبان (به احتمال زیاد یکی از شاخه های ترکی بوده است)
پادشاهان مشهور :ایرانزو
خاستگاه:
آثار باقی مانده :تپه حسنلو (جام حسنلو) , تپه مارلیک , گؤی تپه , قالایچی شاهین دژ آذربایجان
حسنلو و گؤی تپه

http://s2.picofile.com/file/7260887632/hasanlu_tapa22.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260888274/hesenlu.jpg


گؤی تپه

http://s2.picofile.com/file/7260887311/geoy_tepe_mannalar.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260894622/qalay_kerpish_manna.jpg

افسانه ها و داستان ها:
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که ترک بودن این قوم را اظهار کرده اند:
پرفسور خودیف ,دیاکونوف ,
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
اوئیش دیش , زیکرتو ,آندیا و...نام حکام و جانشینان دولت ماننا همگی ریشه ترکی دارند.توناكو٬ ساسياشو٬ توتشدي٬ كوشياناش
كلمه پدر را ماننايي ها آتا و آدا مي گفتند٬ در تركي امروزي آذري هم كلمه آتا به همان معني استفاده ميشود و در بعضي از روستا هاي آذربايجان به پدر آدا مگويند.
كلمه خان در بين ماننا ها٬ با همان معني امروزي اش در زبان تركي استفاده مي شد٬ براي مثال شوما خان٬ از سركردگان ماننا. عيلاميان نيز از كلمه خان به همان معني استفاده ميكردند.
پسوند تاش٬ داش در زبان ماننا ها نيز مثل زبان تركي امروزي رايج بود٬ براي مثال باتاش.
كلمه آتيلا كه در بين ملل مختلف ترك به عنوان اسم مرد استفاده ميشود٬ در بين ماننا ها نيز استعمال آن اسم رايج بود٬ براي مثال. هورپ آتيلا.
عدد سه را ماننا ها اوش مي گفتند٬ در تركي امروزی هم اوچ و اوش استعمال ميشود.
كلمه قايا هم در زبان تركي امروزي و هم در زبان ماننايي به معني سنگ بزرگ يا صخره ميباشد٬ در منابع آشوري از شهر اوش قايا ( اسكو امروزي) در سرزمين ماننا ياد شده است.
كلمه آت به معني اسب در تركي امروزي در خيلي از كلمات قديمي ماننايي استفاده شده است٬ هرچند كه معني اين كلمات هنوز معلوم نشده٬ براي مثال: آت تاركيت تا٬ آت كال سو و غيره. ( "رئيس نيا"٬ جلد 1 ص 236 ).
تصویر افسانه قیل قمیش بر روی سکه ماننایی:

http://s2.picofile.com/file/7260893652/mannalar_qilqamish.jpg

توضیحات:تاریخ آشیق(عاشیق) در آذربایجان به دوران ماننا ها بر می گردد . نمونه مجسمه های آشیق های باستان که به دوران ماننا ها بر می گردد.iranin bayri aşıqlari
http://s2.picofile.com/file/7260885913/azerbaycan_musiqi_mannalar_.jpg


برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/manna.html


قوم ترک : تورکان سکا یا ساکا ها (ایشغوز ها)

http://s1.picofile.com/file/7260890107/iskitler.jpg

در تورک بودن این قوم شکی نیست
آناتومروس و نقشه سکایی ها:

http://s1.picofile.com/file/7260883117/anatumrusvesakalar.jpg

محل زندگی : آذربایجان ,آسیا میانه
زمان زندگی : قرن 5 و 6 قبل از میلاد
ویژگی ها :
شهر های مهم(پایتخت):
زبان : تورکی
پادشاهان مشهور :آلپ ار تونقا ,پارتاتوا , مادیس , ایدانتیرس idantyrses , ايش پاکا
خاستگاه:
آثار باقی مانده :نقوش(باسما لار) سکایی  , قبرستان عصر آهن گؤی مسجید(مسجد کبود) تبریز و قبر آناتومروس

http://s1.picofile.com/file/7260886555/demir_donem_tabriz_saka.jpg

افسانه ها و داستان ها:افسانه آلپ ار تونقا(افراسیاب) و داستان شو

اشخاص مشهور:آناتومروس(ملکه آذربایجان و شکست دهنده کوروش کبیر)
باستان شناسانی که درباره تاریخ این قوم تورک زبان کار کرده اند و برتورک بودنشان صحه گذاشته اند:
دیاکونوف , ر.گریشمن , زکی ولیدی طوغان , ا.مینس E.Minns , ه .تریدلر H.triedler , ب.لوفر B.laufer , دهخدا , شمس الدین سامی ,رفیق اؤزده ک ,
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
ايچ اغوز , ايش پاکا , بوقاتای, اوکاتای, آلپاتای
توضیحات:
در تاریخ این قوم جنگ های پارس و توران موجود است که از جنگ ها می توان به جنگ آناتومروس با کوروش و جنگ ایدانتیرس با داریوش یاشاره کرد.این جنگ ها در داستان ها و افسانه های این قوم نیز موجود بوده است مثل داستان آلپ ارتونقا(معادل افراسیاب تورانی در شاهنامه) و داستان شو .

http://s1.picofile.com/file/7260896127/Sakalar_altin_kishi.jpg http://s2.picofile.com/file/7260896662/Scythian.jpg

برای اطلاع بیشتر به لینک های زیر بروید:
http://azerses.110mb.com/ishghuz.html


قوم ترک : تورکان هون و یا هون ها

در تورک بودن این قوم شکی نیست
نقشه محل زندگی و نقشه فرمانروایی هون ها:

http://s1.picofile.com/file/7260885585/avrupa_hun_imparatorlugu_ha.jpg

http://s1.picofile.com/file/7260889779/hunlar.jpg

الف)هون های غربی:اجداد بلغار ها , مجار ها , فنلاند ها ,اوغوز ها , قبچاق ها و..
باید اشاره کرد که بلغارها و مجارها و فنلاند ها از نژاد ترکان هون هستند که ابتدا دارای زبان ترکی بودند و سپس زبانشان تغییر کرده است.
ب)هون های شرقی:اجداد اویغور ها , قرقیز ها و...
محل زندگی : آسیا و اروپا
زمان زندگی :قرن 4 قبل از میلاد
ویژگی ها : امپراطوری آسیا و اروپا

http://s1.picofile.com/file/7260895799/sakalar.jpg

شهر های مهم(پایتخت):
زبان : تورکی
پادشاهان مشهور :آتیلا کبیر
خاستگاه:
آثار باقی مانده :
افسانه ها و داستان ها:اوغوزخان
اشخاص مشهور:
باستان شناسانی که درباره تاریخ این قوم تورک زبان کار کرده اند و برتورک بودنشان صحه گذاشته اند:
رفیق اؤزده ک , باسکاکوف , پرفسور وس رابرتز ,ج.مارکوارت , پ.پئلیوت , او.فرانک , گ.نمت , رنه گروسه , و.ابرهارد , ج.گلوزن  , محمدزاده صدیق
لغات مشترک این لهجه ترکی با ترکی مادر:
قیلینج , تانری , آتیلا و...
توضیحات:رفیق اؤزده ک  در تاریخ هون های ترک می نویسد بی شک امپراطوری بزرگ هون نخستین دولت ترک نبوده است.
هون ها موثر ترین و اساسی ترین عامل شکل گیری زبان مردم آذربایجان را داشتند.

آتیلا هون: تازیانه خداوند آتیلا رهبر تركان (۴۰۵ تا ۴۵۳ میلادی): رهبر قوم ترك هون که در زمان حیاتش بزرگ‌ترین امپراتوری را در اروپا، از رود اورال تا دانوب داشت. در زمان فرمانروایی اش وی یکی از مخوف‌ترین دشمنان امپراتوری‌های روم غربی و شرقی بود. رومیان به او لقب تازیانه خداوند داده بودند. و به او باج می‌دادند تا کاری به کار رم نداشته باشد. درباره‌اش نوشته‌اند: خدا او را برای تکان دادن تاریخ آفریده بود.

http://s1.picofile.com/file/7260885371/attila_turk_hun.jpg http://s1.picofile.com/file/7260884836/attila.jpg


سخنانی از آتیلا هون ،تازیانه ی خداوند
- عظمت وشخصیت یک هون زمانی مشخص می شود که دیدگاه وی پیرامون منافع هون ها مثبت یا منفی، روشن شود.
- اگر تمامی حرفهای رهبر بدون اعتراض وانتقاد پذیرفته شود،نصایح وپندها بی اساس گشته وتملق وچاپلوسی به جا آورده می شود.
- شخصی که، خارج از آزمایشگاه جنگ خود را بیش از حد برتر بداند در قعر جهالت اندیشه ها وغرورش غرق می شود.
- برخی از هون ها در حالیکه هیچ مشکلی نیست به دنبال راه حل هستند، این بهترین شیوه است.
- هون ها برای اهداف خاص خود دشمن تراشی می کنند. - کسی که می داند کاری نکرده و مورد تشویق قرار گرفته است، معنای تشویق ومجازات را درک نکرده وبی نظمی را امری طبیعی می بیند.
- رهبر، هیچ گاه جروبحث نمی کند.
- هر فردی به غیر از ملت خود به چیز دیگری بیندیشد، خیانت وبی اعتنایی او محرز است ومجازات خواهد شد.
- فراموش نکنید، موفقیت نتیجه تلاش و تکاپوی عظیم یک فرد جسور می باشد.
- شایعه ریشه احترام و شخصیت را می خشکاند.
- فردی که باعث می شود در میان هون ها و قبایل وابسته به آنها اختلاف پیش آید، فرد صادقی نیست و از دشمنان محسوب می گردد، این شخص می بایست از ریشه قطع شود. اینگونه اشخاص نه تنها خود آلوده هستند،بلکه به تدریج افکار واندیشه های دیگران را نیز آلوده می کنند واز اراده و تصمیم آنها می کاهند و ریشه ها را می پوسانند.
- فرماندهان باید حس رقابت داشته باشند، و بدانند که دیگران سعی دارند ازما پیشی بگیرند وما نیز بایستی از همان حس برخوردار باشیم ، تا بتوانیم بیشتر بتازیم، رهبر و فرماندهی که حس رقابت نداشته باشد، شخص ضعیفی خواهد بود.
- مصرنبودن در اهداف واعمال، نوعی پذیرش شکست است وباعث سوار شدن زندگی برانسان می شود و نه انسان بر زندگی.
- رهبر یا فرمانده باید چنان باشد که تبهکاران وگناهکاران از وی بترسند و مظلومان منتظر مراقبت و محافظت او باشند و تشویق گردند.
- من آتیلا، این نصایح را به کار بستم و اگر قوم هون به کار بندد سریعتر به هدف ها می رسند.
- اگر مرا دوست دارید همانند رومی ها مجسمه مرا نسازید، بلکه سخنان مرا به فرزندانتان بیاموزید.

http://s1.picofile.com/file/7260884622/atila.jpg


برای اطلاع بیشتر از کتاب "ایران تورکلرینین اسکی تاریخی "(تاریخ دیرین ترکان ایران) استفاده کنید:
دانلود کتاب "ایران تورکلرینین اسکی تاریخی "(تاریخ دیرین ترکان ایران):

(بیرینجی جلد)

15 بؤلوم ده حاضیرلانیب

فیهریست

بؤلوملر:

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

11

12

13

14

15

ایران تورکلرینین اسکی تاریخی

(ایکینجی جلد)

 

فیهریست

بؤلوملر:

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

11

12

منبع:دوموک

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

ادب ترکی پیش از اسلام سه شنبه دوم اسفند 1390 10:9

ادبیات ترکی پیش از اسلام

کتاب های ادبی ترکی پیش از اسلام

ادبیات ترک در پیش از اسلام به علت گستردگی سرزمین دارای تنوع و وسعت زیادی است و آثار فراوانی در این زمان نگاشته شده است.البته باید اشاره کرد که ادبیات ترک در پیش از اسلام به 3 گونه بوده است که عبارتند از ادبیات نوشتاری ترکی پیش از اسلام ، ادبیات شفاهی ترکی پیش از اسلام و ادبیات حماسه ای و افسانه ای ترکی پیش از اسلام که به چند نمونه از ادبیات نوشتاری ترکی پیش از اسلام  اشاره می کنیم:

http://s1.picofile.com/file/7269171070/pr_01_106_max.jpg

http://s2.picofile.com/file/7269171498/pr_01_132_max.jpg


مشهورترین آثار ادبی ترکی پیش از اسلام:

-Edgü uğli Tigin ile Ayig uğli Tigin

-Altun Yaruk

-Irk Bitig

-Sekiz Yükmek

-İki Yıltız Nom




Edgü uğli Tigin ile Ayig uğli Tigin

کتاب ائدگو اوغلی تیگین ایله آییغ اوغلی تیگین (شهزادهٔ نیک اندیش و شهزاده بد اندیش)

(İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade)

http://s2.picofile.com/file/7260867525/iyi_sehzade.jpeg


معنی برخی لغات در ترکی اصیل:
تیگینTigin در ترکی:شاهزاده
ائدگو Edgü در ترکی : اییی iyi : یاخجی yaxci : نیک و خوب
اوغماق uğmak در ترکی : اندیشیدن ، خلق کردن /اوغلی uğli: خلاق و اندیشمند

معنی چند لغت اصیل ترکی از کتاب قوتادقوبیلیگ(دانش مقدس،علم السعاده):
قؤتی:راستی/ائدگو:خوبی/بیلیگلیگ:دانش/اؤکوشلوق:فهم/اوس:خردورزی/سریملیگ:صبر/آقی:جوانمردی

Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi
(İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade)

Prens Klayanamkara ve Papamkara Hikayesi adıyla meşhur olan "Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin"( İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü düşünceli Şehzade) Uygurlar döneminin en tanınmış hikayelerinden biridir. Kansu vilayetindeki Bin Buda mabetlerinde bulunan bu eserde, iyi yürekli bir şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerine engel olmak üzere çok değerli bir mücevheri ele geçirmek için çıktığı maceralı yolculuk anlatılır. Gemilerle yapılan yolculukta bin bir türlü tehlike vardır. Şehzadenin sahip olduğu mücevher kötü yürekli kardeş tarafından gözleri oyularak çalınır. Fakat sonunda adalet yerini bulur ve iyi yürekli şehzade Buda'ya dönüşür. Aslı Sanskritçe olan ve 10. yüzyılda uygurcaya çevrilen bu eserde çok canlı bir üslup vardır. Olaylar çok akıcı bir dille anlatılmakta, yer yer görülen çok canlı tasvirler çok kısa tutulmakta, yine yer yer ratlananan karşılıklı konuşmalar üslubun akıcılığını bir kat daha artırmaktadır.
 Taşkaru ilinçüke atlanturdı erti,balık taştın tarıgçılarıg körür erti.Kurug yirig suvayu,öl yirig tarıyu kuş kuzgun sokar yorıyur.Tarıg tarıyu amarı tınlıglarıg kuşçı, keyilçi, balıkçı, avçı, tuzçı, tuzakçı bolup ayıg kılınç kılur.Tınlıglarıg ölürür amarı tınlıglar çogay engirer, kentir engirer,boz butatıp karış tokuyur.Takı yime adruk uzlar kentü kentü uz işin işleyür, adruk adruk emgek emgenür.Amarı tınlıglar yond, ud,çokar,koy,lagzın ulatı tınlıglarıg ölürür.Terisin soyar,kan ögüz akıtar etin kanın satar anın öz igidür.Yime Bodisut Tigin bu ulus budun ayıg kılınçlar kılmışın körüp ertengü busuşlug kadgulug bolup ıglayu balıkka kirdi.Ol ödün Mahayt İlig edgü ögli tiginig busuşlug körüp inçe tip yarlıkkadı.Amrak oglum ne üçün busuşlug keltingiz?Tigin kankı hanka inçe tip ötüntü,ıglayu bu emgeklik yir ermiş.Negülüg togdım men ,kangı han inçe tip ayttı:Neke ıglayu Busuşlug Kelting?Tigin inçe tip ötünti:Taştın ilinçüke önmüş erdim.Öküş yok çıgay emgeklig tınlıglarıg körüp ıgladım.Kankı han inçe tip yarlıkkadı.
GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE
Dışarı doğru eğlenceye(gezintiye) çıkmak üzere ata binmişti.Şehir dışından çiftçilei görürdü.Kuru yeri sulayarak yaş yeri sürerek kuş, kuzgun, gagalar sayısız canlıyı öldürür.Çift sürerek diğer canlıları kuş avcıları, geyik avcıları, balık avcıları hayvanlara tuzak kurarak kötü amel işliyorlar.Canlıları öldürür diğer canlılar pamuk eğirir, ip eğirir,bez dokuyarak kumaş dokuyor.Dahi yine ayrı ustalar kendi öz işinde çalışıyor,ayrı ayrı zahmet sıkıntı çekerler.Diğer canlılar at, sığır, keser; koyun domuz vesaire canlıları öldürürür.Hayvanları kendisi bakıp beslediği halde kanını nehir gibi akıtır,etini kanını satar.

Yine buda adayı prens bu ülke ve millette kötü ameller işlendiğini görüp fazlasıyla kederli, ağlayarak şehre girdi.O zaman Mahayt Kral bu iyi akılı prensi kederli görüp şöyle deyip buyurdu:Sevgili oğlum niçin kederli geldiniz?Prens han babasına şöyle deyip arz etti:Neden doğdum ben.Han şöyle deyip söyledi:Niye ağlayarak geldin?Prensşöyle deyip arz etti:Dışarıya gezintiye çıkmıştım.Çok yoksul fakir canlıları görüp ağladım.Babası han şöyle deyip buyurdu.




کتاب آلتین یاروک (آلتین ایشیق) :نور طلایی

(آلتین(قیزیل) در زبان ترکی به معنی طلاست و یاروق(ایشیق) در ترکی به معنی نور است)

http://s1.picofile.com/file/7260867090/altin_yaruq.jpeg


نمونه ابیات کتاب آلتین یاروق :
ترکی باستان
Yagız yir bütürü tepreyür
Ügüzler taglar birle kalısız
Bulung yıngak kararıp
Ölez boltı kün tengri

ترکی امروزی
Yağız yer tümden sarsılıyor,
Irmaklar, dağlar ile birlikte;
Köşe bucak kararıp
Sönüp gitti Gün Tanrı.


برای دانلود این کتاب به لینک زیر بروید:
http://www.turuz.info/Dil/0166-Altun%20yaruk-mehmet%20olmez%281-2-3%29%289.559KB%29.pdf

UYGUR ALTUN YARUK (ALTIN IŞIK)
Uygurcaya çevrilen, Budizmle ilgili bir başka kitap da Altun Yaruk’tur. Budizmin kutsal kitabı sayılan ve İslâmiyet öncesi Türk edebiyatının ünlü yapıtlarından sayılan bu kitap, Uygurların dinî inançlarını, dil zenginliğini ve ulusal özelliklerini göstermesi bakımından, bir çeviri olmasına rağmen kültürel değerlerimiz arasında sayılmaktadır.

Altun Yaruk "Altın Işık" manasına gelir. Uygurcaya çevrilen, Budizmle ilgili bir başka kitap da Altun Yaruk’tur. Budizmin kutsal kitabı sayılan ve İslâmiyet öncesi Türk edebiyatının ünlü yapıtlarından sayılan bu kitap, Uygurların dinî inançlarını, dil zenginliğini ve ulusal özelliklerini göstermesi bakımından, bir çeviri olmasına rağmen kültürel değerlerimiz arasında sayılmaktadır.

10. yüzyılın ilk yarısında yazıldığı tahmin edilen Altun Yaruk'un tanınması 17. yüzyıldadır. Birkça nüshası bulunan ve oldukça hacimli olan Altun Yaruk, Budizm'in esaslarını, felsefesini ve Buda'nın menkıbelerini anlatan bir eserdir. Budizm'e ait esaslar eserde geniş anlatımlarla ve oldukça akıcı bir üslupla anlatılır.

Aslında düzyazı biçiminde yazılan Altun Yaruk içinde, pek çok manzum parça da bulunmaktadır. Altun Yaruk’taki hikâyelerden “Şehzade ile Pars Hikâyesi”ndeki bazı bölümler manzumdur. Bu şiirlerden bazılarını ve olayın kısa bir özetini, bu döneme örnek olması açısından veriyoruz:  
Şehzade İle Aç Pars Hikayesi: Bu hikayedeaçlıktan ölmek üzere olan bir parsı kurtarmak isteyen fedakar şehzade anlatılır. Parsın ölmemesi için şehzade kendisini ona yem eder. Hikayenin sonunda Buda, şehzadenin, kendisi olduğunu ifade eder. Bu hikaye çok canlı ve akıcı bir üsluba sahiptir. Şehzadenin ölümü üzerine söylenen şiirlerde tam bir ağıt havası vardır.
 “Şehzade ile Pars Hikâyesi”nden

Mahasatvi, kendini aç parsa yedirince yer gök sarsılır, büyük ve çok şiddetli bir deprem olur. Bunun üzerine Mahasatvi’nin büyük ağabeyi, ortanca kardeşine şöyle seslenir:


Yagız yir bütürü tepreyür
Ügüzler taglar birle kalısız
Bulung yıngak kararıp
Ölez boltı kün tengri

Yağız yer tümden sarsılıyor,
Irmaklar, dağlar ile birlikte;
Köşe bucak kararıp
Sönüp gitti Gün Tanrı.

 

Köktin tüşer tengridem
Hua çeçekler bulgaşu
Odgurak erki inimizning
Et’özin titmek belgüsi

Gökten düşüyor ilâhî
Güller ve çiçekler ard arda;
Acaba (bunlar) kardeşimizin
Vücudunu feda işaretleri mi?

Ağabeyinin bu sözlerini işiten ortanca kardeş, ona şöyle cevap verir:
 
Eşidtim men Mahasatvi’ning
Sözlemiş çın savın
Timinkiye körmişte
Toruk küçsüz aç barsıg

İşittim ben Mahasatvi’nin
Söylediği gerçek sözleri;
Daha demin görünce
Zayıf, güçsüz aç parsı;

 
Aç emgekke egirtip
Enükin yigeli kılmışın
Anın sizindim inimke
Et’özin titdi erki mü

Açlık acısı ile kıvranıp
Eniklerini yemeye kalkıştığını.
Bu yüzden şüphelendim kardeşimden:
Vücudunu feda mı etti ki?

http://s2.picofile.com/file/7260865806/0166_Altun_yaruk_mehmet_olm.jpg


Bunun üzerine ağabey-kardeş, aç parsı gördükleri yere giderler. Orada Mahasatvi’nin, pars tarafından parçalanıp yenildiğini görünce, cesedinin artan parçaları ve kemikleri başında yüksek sesle ağlayıp feryat ederler ve şunları söylerler:

 Körkle kövşek tokılıg
İnimiz erding küvez a
Ögke kangka sevitmiş
[İnimiz] erding kadaş a

Güzel, nazik yapılı
Küçüğümüzdün, ey yiğit!
Anaya babaya sevdirmiş
Küçüğümüzdün ey kardeş!


Neçükin yana birgerü
Birlekiye ünüp üçegü
Negülüg titding özüngin
Bizni birle barmadıng

Ne için, hep beraber,
Birlikte büyümüşken üçümüz,
Ne diye feda ettin kendini
Bizim ile varmadın?


Ögümüz kangımız bizinge
Utru körüp ayıtsar
Biz ikegü negü tip
Ötünelim sözlelim

Anamız babamız bize
Karşı çıkıp sorarsa,
Biz ikimiz ne deyip
Arz edelim, söyleyelim?

 

Ol yig bolgay üçegü
Birlekiye ölser biz
Neng bizinge kergeksiz
Bu et’özümüz tirigi

Yeğ olurdu üçümüz
Hep beraber ölsek biz;
(Şimdi) bize gereksiz
Bu vücudun dirliği!

Altun Yaruk dışında var olan birçok hikayeden ikisi de aşağıdakilerdir.

Çeştani Beğ Hikayesi: Çeştani beğ'in ülkesinde yaşayan insanlara hastalık ve belalar hetiren insanlarla mücadelesini anlatır. Şeytanların tasviri son derece canlıdır. Eseri Şilazin adlı bir tercüman Toharcadan Türkçeye çevirmiştir.

Dantipali Beğ Hikayesi: Kendi emrindeki geyikleri kurtarmak için kendini feda eden bir geyiği anlatır.Geyiği öldüren Dantipali Beğ'i ise korkunç alevler yutar. Hikaye, çok canlı tasvirlere sahiptir.

لینک ها:
http://tr.wikipedia.org/wiki/Altun_Yaruk
http://www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati/yazili-donem-turk-edebiyati/uygur-metinleri/altun-yaruk-hikayesi
 



ایرک بیتیک(کتاب فال)

به قلم یک راهب مانوی و با الفبای گؤک ترک نوشته شده‌است

(ایرک در زبان ترکی به معنی فال و بیتیک در ترکی به معنی کتاب است در ضمن لغت پیتیک نیز در ترکی به معنی نامه است)

http://s1.picofile.com/file/7260866448/786px_Irk_bitig_06.jpg


Tahminen 930 yılında Göktürk harflariyle kaleme alınlış olan Irk Bitig, Mani muhitinde yazılmış önemli bir eserdir. İçinde dine ait unsurlar bulunmakla beraber dini bir eser değildir; bir fal kitabıdır. Her bir ayrı bir fal olarak yorumlanan 65 paragraftan meydana gelmiştir. Her falın başında siyah mürekkeple çizilmiş küçük daireler vardır. Her faldaki daireler üç dizi halindedir. Her dizide 1-4 arasında değişen daireler vardır. Böylece her fal, üç rakamlı bir sayıyla numaralandırılmış gibidir. Mesela, bir paragrafın başındaki birinci dizide 2, ikinci dizide 4, üçüncü dizide 2 daire varsa bu fal 242 numaralı faldır. Falına bakmak isteyen insan, muhtemelen dört yüzünden her biri ayrı bir sayıya dalalet eden aşık kemiğini üç defa atmak suretiyle kaç numaralı falın kendisine isabet ettiğini tespit eder.

Irk Bitig'in son derece ilgi çekici bir yapısı ve üslubu vardır. Her fal; "şöyle biliniz iyidir" veya "şöyle biliniz kötüdür" şeklinde bir hükümle bitmektedir.

Bu küçük eserde çeşitli adetler, inanışlar ve masal unsurları da yer almakta, günlük dilin kelimeleri de bolca kullanılmaktadır.

http://s2.picofile.com/file/7260866769/1024px_Irk_bitig_page_56.jpg


Bin Buda civarındaki mabetlerde bulunan Göktürk yazılarıyla yazılmış bu tam ve mükemmel el yazması, şimdiye kadar elde edilen yazmaların en dikkat çekici olanıdır. Bulunan diğer yazmalar ise Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek tir. Yazma, küçük bir kitap halindedir. Sarı renkli, kuvvetli, kalın ve iyi bir Çin kağıdı üzerine yazılmıştır. Sayfalarının uzunluğu 13.6 cm, genişliği 8 cm, tabakalarının her biri birbirine dikilmemiş, ama tutkal ile yapıştırılmıştır. Bu tutkal o kadar sağlamdır ki, aradan uzun bir zaman geçmiş olmasına rağmen, hâlâ gevşememiştir. Kitap ciltli değildir. Çok fazla okuduğu için sayfa köşeleri ve dış yaprakları oldukça yıpranmış ve kırışmıştır. Kâğıdın çok kaliteli bir cinsten olması kitabın son zamanlara kadar muhafaza edilebilmesini sağlamıştır. Toplam 104 sayfa ve 65 paragraftan ibarettir. Kitabın adı 101. sayfada açıkça Irk Bitig olarak kaydedilmiştir. "Fal Kitabı" anlamına gelmektedir. Bu fal kitabı Doğu Türkistan’da Uygurlar’ın hakim olduğu ve Uygur Edebiyatı’nın parlak devirlerini geçirdiği çağa aittir. Bu bölgede ve Orta Asya’nın diğer bölgelerinde bu şekilde birçok yazma bulunmuştur. Bunların çoğu Budizm’e giren Türklere ait olup çoğunluğu Orhun Alfabesi ile yazılmıştır.

لینک ها:
http://en.wikipedia.org/wiki/Irk_Bitig
http://tr.wikipedia.org/wiki/Irk_Bitig
http://www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati/yazili-donem-turk-edebiyati/uygur-metinleri/irk-bitig-kitabi



کتاب سگگیز یوکمک

(سگگیز تومار یا سگگیز یئغین)

Sekiz Yükmek, (Sekiz Tomar, Sekiz Yığın)



Sekiz Yükmek’te Burkancılığa ait dinî-ahlâkî inanışlar ve bazı pratik bilgiler vardır. Uygurlar arasında çok yayılan bu eser; kısa cümleleriyle, içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker.

Sekiz bilgi, Sekiz tomar anlamlarına gelmektedir. Eserde beş duyu organı ve bazı manevi bilgiler anlatılmıştır.

Sekiz Yükmek'in bölümleri şunlardır:

1. Köz bilig (görme)
2. Kulgak bilig (duyma)
3. Til bilig (tatma)
4. Burun bilig (koklama)
5. Etüz bilig (< et + öz bilig "dokunma")
6. Kö?ül bilig (gönül)
7. Adra-tigre bilig (akıl-ayırma bilgisi)
8. Anılık  bilig (hazine  bilgisi - dini kitaplardan bahseder)



Sekiz Yükmek, (Sekiz Tomar, Sekiz Yığın) adlı sutra (sudur), Uygurlar arasında yayılmış olan Budizm dini öğreti, düşünce veya inancını başkalarına tanıtmak, benimsetmek ve yaymak amacı ile yazılmış bir eserdir. Çince'den çevrilmiş olan Sekiz Yükmek, Burkancılık'a (Budizm) ait dini-ahlaki inanışlar ve kolaylıkla uygulanabilir bazı bilgileri içerir. 24 Kasım 1907 tarihinde Turfan'ın 10 km. batısında Yamaz Vadisi'ndeki Yar-Hoto'da bulunmuş 405 satırlık sutradır.[1]

Şinasi Tekin tarafından işlenen Kuanşi im Pusar (Ses işiten ilah), "Asil Dinin Nilufer Çiçeği" adlı sudurun bir bölümüdür. "Sekiz Yükmek" hikâyesi de W. Radloff tarafından Uygur harfleriyle yayınlanmıştır ve sekiz ışık demeti anlamına gelir.

لینک :
http://tr.wikipedia.org/wiki/Sekiz_Y%C3%BCkmek
http://www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati/yazili-donem-turk-edebiyati/uygur-metinleri/sekiz-yukmek-hikayesi




ایکی ییلتیز نوم

İki Yıltız Nom (İki Kök Kanunu)


(لغت ییلتیز Yıltız در زبان ترکی با لغت کؤک Kök به معنی ریشه هم معنی بوده و در ترکی به معنی اصل و اساس است و
لغت نوم Nom در زبان ترکی با لغت یاسا Yasa به معنی قانون هم معنی است)

(قوانین اساسی دوگانه) درباره فلسفه و آئین نامه‌های صومعه‌های مانوی و دعاها نوشته شده‌است.


منبع:دوموک

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

وطنم ايران سه شنبه دوم اسفند 1390 10:8

پاينده باد ايران

زنده باد ایران


http://s1.picofile.com/file/7109479779/iran_flag_jpg_large.jpg

نام جاوید وطن

صبح امید وطن

جلوه کن در آسمان

همچو مهر جاودان

وطن ای هستی من

شور و سرمستی من

جلوه کن در آسمان

همچو مهر جاودان

بشنو سوز سخنم

که هم‌آواز تو منم

همه‌ی جان و تنم

وطنم، وطنم، وطنم، وطنم

بشنو سوز سخنم

که نواگر این چمنم

همه‌ی جان و تنم

وطنم، وطنم، وطنم، وطنم

همه با یک نام و نشان

به تفاوت هر رنگ و زبان

همه شاد و خوش و نغمه‌زنان

ز صلابت ایران جوان...


:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

مراغه سه شنبه دوم اسفند 1390 10:8

Mərağa

مراغه پایتخت فرهنگ و هنر ایران

معرفی مراغا(مراغه)باغ شهر ایران

آثار تاریخی مراغه نگین آذربایجان

رصد خانه مراغه
mərağa rəsəd xanasi
اولین رصد خانه جهان و مرکز بزرگ نجوم  شناسی

http://s2.picofile.com/file/7118742254/rasad_khana.jpg

ساعت خورشیدی مراغه-گونش ساعاتی

http://s2.picofile.com/file/7118739993/gunesh_saati.jpg

معبد مهر ورجوی مراغه-گونش تاپیناقی(معبدی)
mərağa günəş tapinaqi

http://s2.picofile.com/file/7118740428/mabad_mehr.jpg



وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

رمضان آيي سه شنبه دوم اسفند 1390 10:7

اوروجلوق آیی

تانری نین قوناخلیق آیی «رمضان»

«رمضان» ماه مهمانی خدا

http://s1.picofile.com/file/7109467632/Ramazan.jpg

http://s1.picofile.com/file/7109467953/Ramazan_yamcik.jpg

فرا رسیدن ماه مبارک رمضان بر مردم شریف ایران و تمامی مسلمانان جهان مبارک باشد



 ترجمه ترکی دعای رمضان

اَروجلوق آیی نین آلقیشی(دعاسی)
دعای ماه رمضان به زبان ترکی

http://s1.picofile.com/file/7109466983/islam_TurkAzer_Bezek.jpg


بسم الله الرحمن الرحیم 

اولو تانری نین آدینان
ulu tanrinin adinan

یا علی و یا عظیم یا غفور یا رحیم 

ای اوجا و ای بٶیوک تانری ، ای باغیشلیین و سئومان(مهربان) تانری
ey uca və ey böyük Tanri ey bağışliyən və sevman

انت الرب العظیم الذی لیس کمثله شی 

سن او بٶیوک تانری و بئجتمان(پروردگار)سان که سن کیمی بیر نسنه(شی-زات) یوخدی
sən o böyük tanri və becətman san ke sən kimi bir nəsnə yoxdi

و هو السمیع البصیر 

و او ائشیتیر و گٶرور
və o eşitir və görür

و هذا شهر عظمته و کرمته و شرفته و فضلته علی شهور 

و بو او آی دی که اونی بٶیوکله دین و سایقیین(گرامی)لا دین و اردم(فضل)له دین هامی آیلار آراسیندا
və bu o aydi ke oni böyüklədin və sayqınladin və ərdəm lədin hami aylar arasinda

و هو شهر الذی فرضت صیامه علی

و او آی دی که اوروجون گره کلی ائتدین
və o aydi ke orucun gərəkli etdin

و هو شهر الرمضان الذی انزلت فیه القرآن

و او رمضان آیی دی که اوندا قورآنی اندیردین
və o rəməzan ayidi ke onda qurani əndirdin

هدی للناس و بینات من الهدی و الفرقان
اولسون بیر قيلاووزلیق(راهنمالیق) ائللر اوچون و ایشیقلی نیشانلار یولآچلیق(راهنمایی)دان و گرچک(حق) و یالان نین آیریلیقی اوچون
olsun bir Qılavuzliq ellər üçün və ışıqli nişanlar yolamçliq dan və gərçək və yalan nin ayrılıqi üçün

و جعلت فیه لیله القدر
و اوندا قدر گئجه سین یئرلشدیرمی سن
və onda qədr gecəsin yerləşdirmisən

و جعلتها خیرا من الف شهر

و اونی مین آی دان اییی و یاخجی ائدمیسن
və oni min ay dan iyi və yaxci etmisən

فیاذاالمن و لایمن علیک

پس ای تامبيرا(منت) اییه(صاحب)سی که سنه تامبيرا(منت) ائدمک اولماز
pəs ey tambıra(minnət) iyəsi ke sənə tambıra etmək olmaz

من علی بفکاک رقبتی من النار

تامبيرا(منت) ائت بیزه و بیزی اود دان ایراق ائت
tambıra et bizə və bizi oddan iraq et

فیمن تمن علیه و ادخلنی الجنه

اونلار آراسیندا که اونلارا تامبیرا(منت) ائدمیسن و منی قانالیقا(بهشته) گیریش وئر
onlar arasında ke onlara tambıra etmisən və məni qanaliqa giriş ver

برحمتک یا ارحم الراحمین

سنین یارلیقا(رحم کردن)وینان ای يارليقایان(رحم ائدن)لارین ان يارليقایانی
sənin yarlıqavinan ey yarıqayanlarin ən yarlıqayani 



مسجد بزرگ  شهر قازان پایتخت جمهوری ترک زبان تاتارستان بزرگترین مسجد روسیه

http://s1.picofile.com/file/7109467311/mescid_qazan_turk_tatarista.jpg



اوروجلارینیز و يوكونج(ناماز)لرینیز تانری یانیندا قارشی لی اولسون

oruclarınız və Yükünclərınız tanri yaninda qarşıli olsun

نماز ها و روزه هایتان نزد خداوند مقبول باشد

بیزی ده اوز آلقیشلارینیز دا اونوتمایین

bizi də öz alqışlarınız da unutmiyin

ما را در دعاهای خیرتان فراموش نکنید

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

لغات نو در زبان تركي سه شنبه دوم اسفند 1390 10:4

TÜRKçə yə yeni kələmə qazandirma yollari

توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري

معادل تركي كلمات جديد فارسي(عربي) و انگليسي

كلمات نو توركي(لغت سازی در زبان ترکی)



مقاله اي بسيار جالب: اگر به زبان تركي علاقه داريد يا مي خواهيد درباره لغت سازي زبان تركي اطلاعاتي داشته باشيد به ادامه برويد...
(قواعد لغت سازي زبان تركي-لغات تركي-لغات اصيل تركي)

http://s1.picofile.com/file/6544633798/turkcemiz.jpg



نوت:بو يازي دا "دئگيDegi "، سٶيله نه ن هر هانسي بير سٶز و سٶزجوك، "گفته، سخن" آنلاميندا؛ "سٶزSöz "، گٶركول (ادبي) و يازيلي ديلده منيمسه نميش "كلمه" و "واژه" آنلاميندا؛"سٶزجوكSözcük " ايسه گٶركول (ادبي) و يازيلي ديل دوزئيينده ايشله ديلمه يه ن،آغيزلار و سٶزه ل ديلله سينيرلي اولان، يا دا يابانجي كلمه لر اوچون ايشله ديليبدير.

بير "سٶزجوك"، يالنيز گٶركول (ادبي) ديله قازانديريلديقدان سونرا،"سٶز" سوييه سينه يوكسه له بيلير. (-جيك اكي، كيچيكليك، آشاغيليق آنلاملاريني داشييير).
سون مين ايل و اٶزه لليكله سون يوز ايل ايچينده ديليميز  فارسجانين آغير و تك يٶنلو ائتگيسي آلتينا گيرميشدير.
بونا اك اولاراق گونوموزده ايراندا ديليميز توغرالي (رسمي) بير ديل دئييلدير و اركله ت (دٶولت) قوروملاري، باسين ايله يايين و اٶيره تيم-ائييتيمده ده ايشله ديلمير.
سونوج اولاراق ديليميز فارسجا كلمه لرينين دئنه تيمسيز (كونترولسوز) و چوخ يٶنلو (هر طرفلي) سالديريسينا (هوجومونا) اوغراياراق وزولما، پيجينله شمه و يوخ اولماغا اوز توتموشدور.
بيز آغير بير بيچيمده فارسلاشميش بير خالقيق و ديليميز ده، اٶلوم دٶشه يينه دوشوب و بيتگيسه ل ياشاما گيرميش بير ديلدير.


ايران و گونئي آزربايجاندا سون يوز ايلده توركجه نين بيليم، توپلوم، اوزلوق، يٶنه تگي، قوراشديريم و ... كيمي آلانلاردا يئني سٶزجوك تٶره تمه سوره جي بوتونويله دوراقساماغا اوغراييب دورموشدور.

خالقيميز ياخين گئچميشده ايشله تدييي توركجه كلمه لرين يوزده دوخسانيني بوگون اٶز ديلينده ايشله تمير و اونلارين يئرينه فارسجا آلينتيلاري قوللانير.

بو دورومدا ان باشدا ديليميزي ياشاتماق اوچون، بير ياندان فارسجا كلمه لرين توركجه يه آخيني دوردورولمالي، داها اٶنجه گيره نلر مومكون اولدوغو اٶلچوده آريتلاناراق ديليميزدن آتيلمالي و يئرلرينه اويقون توركجه قارشيليقلار بولونماليدير، اٶته ياندان يئني قاوراملاري قارشيلاياجاق سٶز و كلمه تٶره تمه سوره جيني يئنيدن باشلامالييق.


توركجه ده يئني وارليق و قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، بير نئچه يول واردير.

گره كسينيم (ائحتيياج) اورتايا چيخديغيندا- ايران و گونئي آزربايجاندا اورتايا چيخديغي كيمي
- بو يوللارا باش وورولماليدير:

١- بايري (آرخاييك) دئگيلري "ديرچه لتمه"
٢- ياشايان ديل-آغيزلاردان "سٶزجوك درله مه"
٣- يئني دئگي (نئولوژيسم) "تٶره تمه"
٤- يابانجي ديللردن "آلينتي ياپما"

يابانجي سٶزجوكلره قارشيليق ايلك اٶنجه "ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري ايله ديليميزين قايناق و چيخاقلاريندا وار اولان اويقون توركجه دئگيلر آرانماليدير.
بولوندوقلاري دورومدا بو توركچه دئگيلر، گٶركول و يازين ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير.

"ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري قولاي بير يول دئييلدير. هر ايكي قايناقدان دا يارارلانماق آنجاق قيسيتلي (محدود) بير اٶلچوده اولاناقليدير. بورادا باشاريلي اولمانين ان بليرله ييجي ائتمه ني، ديلده بو يئني دئگيلره گره كسينيمين وار اولماسيدير.

اٶرنه يين ديل دئوريمي ايله توركييه توركجه سينه باشاريلي بير بيچيمده هر ايكي قايناقدان دا چوخلو دئگي قازانديريلميشدير. بو اٶلكه ده "ديرچه لتمه" و "درله مه" يٶنته ملريندن، ديلي يالينلاشديرما (ساده له شديرمه) چاليشمالاري سيراسينداكي وار اولان گره كسينيمدن دولايي باشاريلي سونوج آلينماسي مومكون اولموشدور.


ديلده يئني دئگي الده ائتمك اوچون، "ديرچه لتمه" و "درله مه"نين ديشيندا، باش وورولابيله جك ايكي قايناق داها واردير:
"يئنيدئگي (نئولوژيسم) تٶره تمه" و يابانجي ديللردن دوغرودان "سٶزجوك آلينتيسي" ياپما.
ديرچه لتمه و درله مدن يارارلاناراق الده كي قايناق و چيخاقلاردا يابانجي سٶزجويو قارشيلايابيله جك اويقون دئگي بولونمازسا، يئني دئگي ياپما يٶنته مينه باش وورولماليدير.
يئني دئگيلر (نئولوژيسملر) تورك ديلي قورال و ايلكه لرينه داياناراق، توركجه كٶك و اكلر آراجيليغي ايله ياپيلميش، داها اٶنجه ديليميزده وار اولمايان يئنيجه تٶره ديلميش توركجه سٶزلردير.
اٶنه ريله ن يئني كلمه لر، اٶزه لليكله اونودولموش اولان و يئني تٶره ديله نلر، ايسته ر ايسته مه ز، ايلك باشدا خالقا آز تانيش حتتا ياد اولابيله رلر. بو دوغالدير.
آنجاق خالق، توركجه يازي و يايينلاردا ديرچه لديله ن، درله نه ن و يئني تٶره ديله ن توركجه كلمه لري داها سيخ گٶرونجه، و اونلاري گٶركلو (ائستئتيك) و قوللانيش باخيملاريندان دا الوئريشلي بولونجا، زامانلا اونلارا - ايلك باشدا قولاغا بير آز يابانجي گلسه لر ده - صاحيب چيخار و منيمسه لر.

بو باغلامدا "بيز خالق اوچون يازيريق، خالقا تانيش اولمايان كلمه لري ايشله تمكدن چيكنمه لييك" دوشونجه سي يانليشدير. اوچرا بيز تكجه خالق اوچون دئييل، اونونلا بيرليكده ديليميزي و اوندا وار اولان هر كلمه ني ياشاتماق، اونو گله جك قوشاقلارا ساغلام تسليم ائتمك، گليشديرمك و بايلاشديرماق اوچون ده يازيريق.
"خالقين ديليندن اوزاقلاشمامالييق" دوشونجه سي ده، ان آزري گونئي آزربايجان اوچون گئچه رلي دئييلدير.

اوچرا سٶزو ائديله ن بوگونكو "خالقين ديلي"، ايران دٶولتي الي ايله ياراديلماقدا اولان، فارسجانين پيجين ديلي آزري ديليدير نه توركجه. بيز فارسلاشان بو سايري و پيجين ديله باغلي اولماق دئييل، اونو دوزه لتمك، ساغالتماق و توركجه له شديرمك دورومونداييق.

يوخاريداكي اوچ يٶنته مله يابانجي بير قاورامي قاريشلاياجاق دئگي بولونماز ايسه، يا دا بئله بير دئگينين بولونماسينا ده ك، بير سونراكي آشاما اولان "يابانجي ديلدن دوغرودان آلينتي ياپما"يا گئچيلمه ليدير.


ايلك سيراداكي قايناق-چيخاق

بايري (آرخاييك) دئگيلري ديرچه لتمك: بايري دئگيلر توركجه ده اسكيدن بري وار اولان، اسكي دٶنه ملرده، اسكي يازي ديلي دئوره لرينده ايشله ك اولان؛ آنجاق داها سونرالار دورلو ندنلرله اونودولموش، بايري دامقاسي يئميش، و بوگونكو يازين و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن سٶزجوكلردير. اونودولموش بايري سٶزلري يئنيدن ديله قايتارماق، بوتون بير اولوسا يئنيدن كلمه اٶيره تمك دئمكدير. بو ندنله ده اونلارين ديرچه لديلمه سي چوخ چتين و گوج اولوب، سون درجه بٶيوك بير چابا و اوغراشي ايسته ر.

بايري دئگيلرين قايناق و چيخاقلاري؛ اسكي سٶزلوكلر، گٶركول (ادبي) بتيكلر (متينلر)، كٶكله شيك (كيلاسيك) پيتيكلر (كيتابلار)، چئشيتلي يازيلي بلگه لر، داش يازيتلاري، سين داشلاري، و توركجه دن اسكي چاغلاردا باشقا ديللره گئچميش توركجه سٶزلردير.

ديليميزده كي يابانجي سٶزجوكلري قارشيلايابيله جك اونودولموش بايري دئگيلرين هاميسي - اونلاري يازي و يايينلاردا ايشله ده ره ك، سٶزلوكلره آلاراق - چاغداش يازي، اٶلچوت (معيار) و گٶركول (ادبي) ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير. بونلارين زامان ايچينده سٶزه ل و دانيشيق ديلده يايقينلاشديريلماسينا دا چابا گٶسته ريلمه ليدير.

بير سيرا شخصلر "متروك توركجه سٶزجوكلرين ايشله ديلمه مه سي گره كير" دئييرلر.

اويسا آزربايجان توركجه سي حاققيندا دانيشيلاندا، متروك و آرخائيك قاوراملاري يئته رسيزدير و يانيلقييا يول آچير. آزربايجان توركجه سينده ياخين گئچميشده ايشله ك اولوب گونوموزده اونودولموش مينلرجه توركجه سٶز واردير.

آنجاق بو كلمه لرين يوزده دوخساني،تاريخين دوغال سئيرينده اونودولان آرخاييك كلمه لر دئييل، اولوسال حاقلاريميزدان يوخسون اولماغيميز و آسييميلاسييون سونوجوندا بيزه اونوتدورولان كلمه لردير. بو ندنله ده اونوتدورولان و يانليشليقلا آرخاييك دامقاسي يييه ن بو مينلرجه توركجه سٶز، ديره نگسيز (بدون درنگ) يازيلي و دانيشيق ديليميزه يئنيدن قايتاريلماليديرلار. بو، خالقيميزين آسيميلاسييونونو دوردوماق و دانيشديغي گونده ليك ديلينه توركجه بير هاوا وئرمك اوچون ده گره كليدير (واجيبدير).


حسن اوغلو و موولانا´نين توركجه قوشوقلاريندان ديرچه لتمه لر: آسلانAslan (شير)،

آسAs (منفعت)، آقچاAqça (پول)، آلپAlp (دلاور)، ائريشمكErişmək (واصل شدن)،
اوسUs (عقل)، اويماقUymaq (متابعت كردن)، بايBay (ثروتمند)، بولماقBulmaq (پيدا كردن)،
داموDamu (جهنم)، چئورهÇevrə (محيط)، چاخيرÇaxır (شراب)، دويماقDuymaq (حس كردن)، سانماقSanmaq (گمان كردن)، قاييQayı (محكم)، قولQul (بنده)، قيلاووزQılavuz (راهنما)،
نسنهNəsnə (شئي)، يارقيYarqı (دادگاه)، يارليقاماقYarlıqamaq (رحمت كردن)،
ايرماقIrmaq (رودخانه بزرگ)، توتوشماقTutuşmaq (شعله ور شدن)،
بليرمكBəlirmək (آشكار شدن)، ايشدهİşdə (اينك)، دورلوDürlü (متنوع)، ...


ديوان لغات تورك و قوتادقوبيليگ´دن ديرچه لتمه لر: اسه نله مكƏsənləmək (سلام دادن)،

اورونچOrunç (رشوه)، توتقوچTutquç (صبحانه)، بئلينBelin (خطر)، كٶنمكKönmək (اعتراف كردن)، اٶرتكونÖrtkün (خرمن)، تٶروتمكTörütmək (اصلاح كردن)، بوشوقBoşuq (اجازه)،
بلگيBəlgi (علامت، نشان)، آنيقAnıq (حاضر)، قاييرQayır (ماسه)، قولداشQoldaş (همدست)،
تييينTiyin (سنجاب)، تييماقTıymaq (مانع شدن)، يوموشYumuş (خدمت)،
ايراماقIramaq (دور شدن)، ييپارYıpar (عطر)،


ايكينجي سيراداكي قايناق-چيخاقلار

١- چاغداش دئگيلري درله مك: بونلار بوگونكو يازيلي و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن، آنجاق گونوموزده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون (خالقينين) سٶزه ل (شفاهي)–بودون (خالق) ديلي، ياشايان يئره ل (محلي) - بٶلگه سه ل (منطقه اي) آغيزلاري و ائل-اوبالاري آراسيندا ايشله ك اولان سٶزجوكلردير:

الف- سٶزه ل، دانيشيق، بودون ديلي: بو توپار (زومره)، گٶركول (ادبي)- يازين ديلينده اولماييب؛ آنجاق سٶزه ل، دانيشيق و بودون (خالق) ديلينده ايشله نه ن سٶزجوكلردير. (بونلارين بير بٶلومو،اسكي يازين ديلينده ده قوللانيلميشدير):

سٶزه ل ديلدن درله مه لر: "قاپدي قاچديQapdıqaçdı " (ميني بوس)،
"يئل آتيYelatı " (دوچرخه)، "آت-آچAtaç " (ژتون)، بيچه ر دٶيه رBiçərdöyər (كمباين)،
سئچ آلSeçal (سلف سرويس)، آياق توپوAyaqtopu (فوتبال)، ديش اتيDişəti (لثه)،
چوخ ساتارÇoxsatar (بئست سئللئر)، يولدوزه رYoldüzər (بولدوزر)،
دٶنه ر قاناد Dönərqanat (هليكوپتر)، آياق آلتيAyaqaltı (توالت)، يئرياغيYeryağı (نفت)،
دورباخDurbax (پانل)، يئگئت Yeget (فست فود)....


ب- يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلار: اكينج (فرهنگ) ديلينده بولونمايان، آنجاق ديليميزين باشليجا آغيزلاري اولان همدان، مركزي، قزوين، قوم، تئهران كيمي گونئي آزربايجان اوستانلاري؛ گونئي ايران، خوراسان، سونقور، عراق .... لهجه لرينده وار اولان بير سيرا سٶزجوكلر يازي ديلينه آلينابيله ر.

يئره ل- بٶلگه سه ل آغيزلاريميزدا وار اولان توركجه سٶزجوكلرين، گٶركول (ادبي) و يازي ديليميزه آرتيريلماسي، ديليميزي بايلاشديرار؛ چئشيتلي يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلارين- اورتاق و بوتون آغيزلاري قاپسايان ادبي ديله سٶز وئرديكلريندن دولايي- بيربيريني آنلاشمالاريني قولايلاشديرار و بو آغيزلارلا اونلاري قونوشان توپارلارين بيربيريندن آيريشماسينين قاباغيني آلار:

گونئي آزربايجان آغيزلاريندان درله مه لر: ياويماقYavımaq (انس گرفتن، بوئين زهرا)،
دولاقDolaq (جوراب، اورمو)، سونسوقSonsuq (بكس، ملايير)،
توتارقاTutarqa (تناسب، همخواني، عجبشئر)، توتقاجTutqac (دستگيره- زنگان)،
قانليQanlı (عرابه- )، اوچورOçur (نوبت- اردبيل)، انه شوشƏnəşüş (عجيب غريب، تبريز)،
ايوİv (فرق موي سر، خوي)، قوجورQucur (شور، خوي)، ده يگيلDəygil (مستجاب، گونئي)،
بٶروBörü (گرگ، خلجستان)، يابغي Yabğı(حكمدار، خلجستان)، چيوÇiv (ميخ، زنگان)،
سالديرماقSaldırmaq (حمله كردن، زنگان)، سوروتمه چSürütməç (دمپائي، زنگان)،
قاراناقQaranaq (شوم، زنگان)، جوروCürü (ضعيف، ماراغا)، پونجوكPüncük (بهانه، زنگان)،
تامبيراTambıra (منت، زنگان)، چيرتداقÇırtdaq (تخم، زنگان)،
دٶنه رگهDönərgə (چرخ فلك، زنگان)، سوسگهSüsgə (زينت موي سر دختران، زنگان)،
هٶدوكHödük (غيبت، زنگان)، هٶدوكله مكHödükləmək (غيبت كردن، زنگان)،
يئتيكYetik (فضول، زنگان)، دبه كDəbək (ابله، زنگان)، اوتاچيOtaçı (دواساز، ماراغا)،
بارينماقBarınmaq (سر پناه گرفتن، ماراغا)، مانMan (عيب، ماراغا)،.....


گونئي آزربايجان ديشي آغيزلاردان درله مه لر: اوركونÜrkün (نبش خيابان، نوشهر)،
بنيزBəniz ، آغجاAğca ، آستAst ، آغيزقا Ağızqa(پنجره، خراسان)،
سئوينجيك Sevincək (مژده، خراسان)، ائلتي Elti(زن برادر شوهر، خراسان)،
قوزولاماقQuzulamaq ، اوغلاقOğlaq ، بوغون Boğun (مفصل، خراسان)،
آچيلان Açılan (آينده نزديك، فريدن)، آري- واري Arı Varı(همه، فريدن)، يير Yir (آواز، قاشقاي يورد)،
سانيSanı (عدد، دانه، خراسان)، ديش اتيDişəti (لثه، خراسان)،
سورچه كSürçək (داستان، خراسان)، آپشيApşı (عطسه، بجنورد)،
آرابيرArabir (گاهگاهي، بجنورد) ائرتهErtə (صبح، بجنورد)، آستAst (زير، پائين، بجنورد)...


ج- اويماق و بويلارين ديلي: گونئي آزربايجان و ايراندا ياشايان تورك اويماق و بويلارينين ديلينده وار اولان توركجه سٶزجوكلر، اٶزه لليكله اٶنه مليدير. بٶيوك اورلارين (شهه رلرين) ترسينه بونلارين ديلينده كي اسكي و اٶزگون توركجه سٶزلرين چوخو- فارسجادان داها آز ائتگيله نديكلري اوچون - هله ده اونودولمادان و ديرگيلي (جانلي) اولاراق ياشاماقداديرلار. دولاييسي ايله بونلارين ديلينده وار اولان بوتون توركجه سٶزجوكلر، تركجه و يئيينليكله گٶركول (ادبي) و يازي ديله آرتيريلاراق ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير:

٢- قونشو-قودا ديل و لهجه لري: بونلار آزربايجان توركجه سي ايله قودا (قوهوم) اولان لهجه و ديللرده كي سٶزجوكلردير و اٶنجه ليك-اٶنه م سيراسي ايله قونشولار، اوغوز ديللري و ان سون دا اٶته كي توركول (توركي) ديللردن اولوشماقدادير. آلينان بو سٶزجوكلر، بو ديل-لهجه لرين اسكي بتيكلري (متينلري)، ياشايان لهجه-آغيزلاري و يا يئنيجه تٶره تديكلري (نئولوژيسم) دئگيلردن اولابيله ر. كلمه آلماق اوچون هر بير توپارين (قوروپون)بير سونراكينا گٶره اٶنجه لييي واردير:


الف- قونشولار: توركييه و داها آز اولاراق آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) بودون (خالق) ديلينده وار اولان و يا يئنيجه تٶره ديله ن توركجه سٶزجوكلر، ايلك باش وورولاجاق قايناقدير.
توركييه توركجه سينده ايشله ديله ن كٶك كلمه و اكلره يابانجي بير ديلين كٶك كلمه لري و اكلري دييه باخماق يانليشدير. بورادا توركييه ده ايشله ديله ن ديلين، بيزيم ديلميز اولدوغو وورقولانماليدير.

درله مه لر: اهميت (اٶنه مÖnəm )، پايتخت (باشكندBaşkənd )،
وضعيت، حال (دورومDurum )، رئيس (باشخانBaşxan )، پيشنهاد (اٶنه ريÖnəri )،
اعلاميه، بيانيه (بيلديريBildiri )، عرصه، حيطه (آلانAlan )، روند، سير (سوره جSürəc )،
معلومات (بيلگيBilgi )، ويژه، خاص (اٶزه لÖzəl )، نتيجه (سونوجSonuc )، اساس (تملTəməl )،
موضوع (قونوQonu )، هواپيما (اوچاقUçaq )، طبيعت (دوغاDoğa )، علم (بيليمBilim )،
حيات، زندگي (ياشامYaşam )، تصوير (گٶرونتوGörüntü )، مساله، مشكل (سورونSorun )،
سوال (سوروSoru )، جنگ، محاربه (ساواشSavaş )، زنداني (توتساقTutsaq )، بازداشت (توتوقلاماTutuqlama )، دستگير كردن (ياخالاماYaxalama )، شمال (قوزئيQuzey )،
جنوب (گونئيGüney )، قانون (ياساYasa )، وزير (باخانBaxan )، ضروري لازم (گره كليGərəkli )،
موسسه، نهاد (قورومQurum )، سبب، علت (ندنNədən )، شرط (قوشولQoşul )، دانشجو،
دانش آموز (اٶيره نجيÖyrənci )، معلم، آموزگار (اٶيره تمنÖyrətmən )، مسئول (سوروملوSorumlu )،
رابطه پيوند (ايليشگيİlişki )، مربوط (ايلگيليİlgili )، ملت (اولوسUlus )، سلامت، صحت (ساغليقSağlıq )، منطقه (بٶلگهBölgə )، راستا، استقامت (دوغرولتوDoğrultu )، رهبر (اٶنده رÖndər )،
خاطره (آنيAnı )، جايزه (اٶدولÖdül )، تعريف (تانيمTanım )، توضيح (آچيقلاماAçıqlama )،
فشار، تضييق (باسقيBasqı )، تشكيل دادن، ايجاد كردن (اولوشدورماOluşdurma )،
مرز (سينيرSınır )،
خارج (ديشDış )، اجلاس، نشست (اوتورومOturum )، صلح (باريشBarış )،
فكر (دوشونجهDüşüncə )، پيشرفت (گليشمهGəlişmə )، تاثير (ائتگيEtgi )، قطعي،
حتمي (كسينKəsin )،
مرثيه (آغيتAğıt )، نويسنده (يازارYazar )، ديزگهDizgə (جوراب ساق بلند)


ب- اوغوز داغارجيغي: داها سونراكي قايناق، اوغوز توركجه سينه داخيل اولان قاقاووز و توركمن ديللرينده كي سٶزجوكلردير.

ج- توركول (توركي) ديللر: ان سون قايناق ايسه اوغوز قوروپو ديشيندا قالان، باشدا اٶزبك و اويغور ديللري اولماق اوزره، اٶته كي بوتون توركول (توركي) ديللردير.

اٶته كي توركول ديل-لهجه لردن درله مه لر: اسه نƏsən (سلام، خاكاس)، ايته كİtək (تحميل، خاكاس)، اٶزه نديرمكÖzəndirmək (به هوس آوردن، خاكاس)، ايسيرماقIsırmaq (گاز گرفتن، خاكاس)، گره كسيمكGərəksimək (احتياج داشتن، خاكاس)، "توپارTopar " (زمره، تركمن)، بايينماقBayınmaq (ثروتمند شدن، قاراچاي بالكار)، تيكTik (صفر، تاتار، باشقيرت، خاكاس)، گٶرنه كGörnək (مدل، قاراقالپاق)، گٶرومGörüm (نمونه، خاكاس)، باغلامBağlam (همبسته، اٶزبك)، ييغينديYığındı (مجموعه، اٶزبك)، باقاناBaqana (ستون، قاراچاي)، كنگه شمكKəngəşmək (مشورت كردن، قاراچاي)،گٶرونجلوكGörünclük (ويترين، قاراچاي)، اٶكونمكÖkünmək (پشيمان شدن)، تيييشTıyış (مانع، قاراچاي)،

قونشو و قودا ديل-لهجه لردن درله نه ن سٶزجوكلري ديليميزه آلاركن، بيزيم لهجه نين قورال و ايلكه لري گٶز اٶنونده توتولماليدير:

اٶرنه ك:توركييه ده "دئپرئنمكDeprenmek " مصدرينين بيزيم توركجه ده كي قارشيليغي "ترپه نمكTərpənmək "دير. زلزله قارشيليغيندا توركييه ده، دئپرئمكDepremek مصدريندن "دئپرئمDeprem " كلمه سي ياپيلميشدير. بيزيم توركجه ده بو مصدر "ترپه مكTərpəmək " بيچيمينده اولدوغوندان، "زلزله" نين قارشيليغي اولاراق بو كلمه بيزيم ديله آليناركن، "ترپه مTərpəm " بيچيمينده اولماليدير.


اٶرنه ك: بيزيم ديلده كي هٶرمكHörmək مصدرينين توركييه توركجه سينده كي قارشيليغي "اٶرمكÖrmək "دير. توركييه توركجه سينده فارسجا سازمان و تشكيلات قارشيليغيندا اٶرمك مصدريندن "اٶرگوتÖrgüt " يئين دئگيسي ياپيلميشدير. بيزيم ديلده بو مصدر "هٶرمك" بيچيمينده اولدوغوندان دولايي، سازمان و تشكيلاتين قارشيليغي "هٶرگوتHörgüt " اولماليدير.


اوچونجو سيراداكي قايناق-چيخاق

يئني دئگي (نئولوژيسم) تٶره تمك: يوخاريدا سيرالانان ديرچه لتمه و درله مه يوللاري ايله اويقون سٶزجوكلر بولونماديغي دوروموندا، گونئي آزربايجان و ايران توركلري طرفيندن توركجه نين يئني دئگي تٶره تمه اولاناغيندان يارارلانماقلا، يئني توركجه سٶزجوكلر تٶره ديلمه ليدير.

بو يول توركجه نين ان دوغال، ان ايشله ك و ان گئنيش يئني دئگي قازانما يولودور.كلمه تٶره تمك كٶكلردن ياپيم اكلري ايله يئني دئگي ياپماق دئمكدير. اكله مه لي بير ديل اولان توركجه نين چوخ باي (زنگين) بير كلمه ياپما دوزه نه يي (مئكانيزماسي) واردير. توركجه نين هر بيچيمده چوخ اولان ياپيم اكلري ايله ساييسيز يئني كلمه لر ياپيلابيله ر. توركجه نين و اولاناغي اوركه ن (هميشه) آچيقدير. آنجاق بو اولاناغين اييي، دوغرو و يئرلي يئرينده قوللانيلماسي گره كير.


يئني سٶزلري تٶره مه نين ايلكين و بيرجه آماجي، اونلارين خالقين و دانيشيق ديلينده ايشله ديلمه ويا منيمسه نمه لري دئييلدير. گئرچك آماج، ديلين ياشاماسيني سوردورمه سيني، گليشمه سيني و بايينماسيني ساغلاماق؛ گره كسينيم دويولدوغوندا، اٶز اوزمانليق آلانلارينداكي يازيلاريندا اويقون توركجه قارشيليقلاردان يارارلانماق ايسته يه نلره اونلاري – ايلگيلي سٶزلوكلرده-سونا بيلمكدير.


"ديل موهنديسلييي"نه قارشي "دوغال سوره ج"بير- بير سيرا اٶلكه لرده يئني دئگيلري تٶره تمه دن يئتگيلي، سوروملو و اوزمان اولان شخص و شخصييتلردن اولوشموش اركله ت (دٶولت) يا دٶولت ديشي قوروملار وار اولموشدور. سٶزو ائديله ن قوروم-قوروللار، و او قورولون اويه لرينين گٶره وي، يئني سٶزجوك اٶنه رمه، اونلاري تارتيشما، سس وئرمه يولو ايله اونايلاما (تصديقله مه)، تابلاما (قبول ائتمه)، توغرالي (رسمي) يارليقلارلا توپلومدا يايماق، يايقينلاشديريلمالاريني دئنه تله مك و سورولان سورولارا يانيت وئرمكدير. باشقا بير دئييشله بو قوروملارين گٶره وي "ديل موهنديسلييي"دير.

ايكي- بو كيمي قوروم و قوروللارين وارليغي و چاليشماسي بير نئچه آچيدان يارارلي اولابيله ر.

او جومله دن: يانليش دئگيلرين تٶره ديلمه ايمكانيني آزالتماق، داها چوخ ساييدا دئگي تٶره تمه ايمكانيني ياراتماق، تٶره ديله ن يئني دئگيلري اونايلاماق، تٶره ديله ن يئني دئگيلرين قيسسا بير زامان ديليمينده، ان گئنيش بيچيمينده آيدينلارلا خالق كوتله لرينين ديلينه يئرله شديره بيلمك، يئني سٶزجوك تٶره تمه ايشينده اورتايا چيخابيله جك قارقاشاني اٶنله مك و ....

اوچ- بو كيمي يئتگيلي قوروملار آراجيليغي ايله يئني دئگي تٶره تمه نين، بير سيرا اٶزه ل تاريخي دوروملاردا،اٶرنه يين اٶز دٶولتلري اولان ميللتلرده و بو دٶولتلرين ده يئته رينجه اوتوريته سي اولان توركييه و ايسراييل كيمي اٶلكه لرده باشاريلي اولما شانسي چوخ يوكسه كدير. بوگونكو "يئني توركجه" و "يئني عيبرانيجه" تملينده بو يوللا يارانميش ديللرديرلر.

دٶرد- ايران و گونئي آزربايجاندا دا بئله نچي بير و يا بير نئچه قوروم-قورولون ياراديلماسينا چابا گٶسته ريلمه لي و ياراديلاندان سونرا دا اونلارين چاليشمالارينا اوموق (دستك) وئريلمه ليدير.

بئش- آنجاق بير سيرا باشقا ديللرين اٶرنه كلرينده گٶرولدويو كيمي، بئله قوروملارين وار اولماسي، يارارلي اولسا دا گره كلي دئييلدير. "ديل موهنديسلييي" بير ديلده نئولوژيسملري ياراتما، اونايلاما و يايقينلاشديرما اوچون وار اولان و دوشونه بيله جك يول و يٶنته ملردن تكجه بيريدير.

آلتي- يئني سٶزجوكلر ياراتما و اونلاري ديله قازانديرمانين باشقا يوللاردان بيري ده "فردي تشببوث" و يا "دوغال سوره ج"دير. بورادا -رسمي بير قوروم اويه لرينين "ديل موهنديسلييي" و يئني كلمه تٶره تمه سي يئرينه- يازار، قوشار، ديلچي، گٶركسٶزچو (ادبيياتچي)، آيدين و اوزمان شخصلر فردي گيريشيملري (تشببوثلري) ايله،ايلگيلي و يئتگيلي اولدوقلاري آلانلاردا يئني دئگيلر تٶره ديرلر. تٶره ديله ن يئني دئگيلري ايسه- رسمي بير قورومون بويورقانليقلا خالقا داياتماسي و ايته كله مه سي يئرينه - داها اويقون،داها وئريملي، داها دوغال و داها دئموكراتيك بير يٶنته مله، يعني اٶز ادبي و بيليمسه ل ياپيتلاريندا ايشله ده ره ك، باشقالارينا، آيدينلارا و خالقا سونوب تارتيشماغا آچيرلار.

يئددي- بوتون ديللرده تٶره ديله ن يئني دئگيلرين توتونوب منيمسه نمه سي و اٶنه رديكلري سٶزجوكلرين اونايلانماسي دا حٶكمن آدي گئچه ن قوروم-قوروللارين الي ايله اولماماليدير.

اٶرنه يين آيدين، يازار، قوشار و بيليم آداملارينين ياراتديقلاري يئني سٶزجوكلري اٶز اثرلرينده ايشله ده ره ك خالقا سونمالاري دوروموندا، يئني كلمه نين اونايلانماسي (تصديقله نمه سي)، توغرالي اويلاما (رسمي سس وئرمه) و دٶولت قورومونا دئييل؛ خالق، آيدين، يازار، قوشار، بيليم آداملاري و تاريخه بيراخيلير. بئله جه توپلوم طرفيندن اركينجه به يه نيله ن، توتولان و منيمسه نه ن تٶره تيلر قالير، منيمسه نمه يه نلر ايسه توتولمور، اونودولوب گئدير و اونلاردان تكجه اٶنه ريلديكلري سٶزجوك، پيتيك، درگي و... ده ايز قالير. دونيانين بير چوخ چاغداش ديلي او جومله دن اينگيليز، فيرانسيز، ماجار، آلمان و .... كيمي ديللر تاريخين دوغال سوره جينده اٶزلريني سوره كلي اولاراق بو يٶنته مله يئنيله يير، يئنيله شديرير، يئنيجيلله شديرير و چاغداشلاشديريرلار.

سككيز- دئگي تٶره تمه ده كي دوغال سوره ج- فردي گيريشيمچيليك يٶنته مي، اٶز ميللي دٶولتي اولمايان و هٶرگوتلو چاليشماغا آليشماميش، يا دا باتي اٶلكه لرينده كي كيمي دٶولت اوتوريته سينه آز ياويشميش (اونس توتموش) دئموكراتيك توپلوملارا داها اويقوندور.

دوققوز- دوغالين (البتته) بير ديلين بو ايكي يول و يٶنته مين هر ايكيسينه باش وورماسي و بو ايكي اولاناغين هر ايكسينه يييه (صاحيب) اولماسي، اٶزونو يئنيله مه سي آچيسيندان داها باشاريلي سونوجلار دوغوراجاقدير.

اون - ديلين يئنيله نمه سي و يئني دئگيلرين تٶره ديلمه سيني ايشيني تكجه بو قوروم-قورولا تاپشيرمانين؛ يا دا بئله بير قورول يوخ ايسه، قورولماسي مومكون دئييلسه و يا زامان آلاجاقسا، فردي گيريشيمچيليك (تشببوثو) يولونا باش وورمامانين هئچ بير آنلامي يوخدور.


يئني سٶزجوك تٶره تمه نين ايلكه لري

بير- بير ديلده يئني دئگي تٶره تمه نين بللي واختي و اويقون دٶنه مي يوخدور.

ديل ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولدوغو اوچون، اٶزونو -اونو قونوشانلار و ايشله ده نلر آراجيليغي ايله - سوره كلي گليشديرمه لي، دونياداكي ده ييشيكلره - يئني قاوراملارا يئني تٶره تيلرله قارشيليق وئره ره ك- يانيت وئرمه لي و اونلارا اويوم ساغلاماليدير.

ايكي- ياشايان بير ديلين سوره كلي يئني دئگيلر تٶره تدييي، اٶته ياندان يئني دئگيلر تٶره تمه يه ن بير ديلين، اٶلومه دوغرو يول آلماقدا اولدوغو بيلينه ن بير گئرچه كدير.

اوچ- ايران و گونئي آزربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا، ديليميزين باخيمي و قورونماسي، ايران دٶولتينين يولا گلمه سي و نه واخت قورولاجاغي، حتتا قورولوب قورولماياجاغي بيله بللي اولمايان قوروملارين (فرهنگستان زبان و ادب تركي) اورتايا چيخماسيندان سونرايا بيراخيلانماز.

دٶرد- اٶزه لليكه بو ايش، بوتونويله اولوسلارآراسي سيياسي بير سورون اولان گونئي آزربايجان´ين اٶزه رك و يا باغيلسيز اركله تيني قورماسي ايله ايليشگيله نديريلمه مه ليدير.

بئش- ايراندا توركجه و عربجه كلمه لرين فارسجادان آتيلماسي و بو ديلده يئني قاوراملارا فارسجا قارشيليقلار آختارمانين يوز ايله ياخين بير تاريخي واردير. بوگون ايران ايسلام جومهورييتي يئني فارسجا دئگيلر تٶره تمه ايشيني سورعتله قاباغا آپارماقدادير. بوگونكو قوشوللاري گٶز اٶنونده آلاراق، ايراندا و گونئي آزربايجاندا توركجه ني قورومانين واختي، و بو آرادا يئني دئگيلرين تٶره ديلمه زاماني، گله جك دئييل اينديدير؛ يارين دئييل بوگوندور. بيز نه تك گئج قالديغيميز يئني ايفاده و كلمه لر دوزه لتمه يه ديره نگ ائتمه مه لييك، بلكه لاپ ترسي بو ايشه تله سمه ليييك.

آلتي- توركجه، توركييه و آزربايجان جومهورييتينين اولدوغو قده ر، بيزيم ده ميللي ديليميزدير.
بو ندنله ده اونو منيمسه مك، قوروماق، گليشديرمك؛ اونا يييه له نمك و يٶن وئرمك، اونلارين اولدوغو دنلي (قده ر) بيزيم ده حاققيميز و گٶره ويميزدير. دوغال اولاراق اٶز ميللي ديليميزله ايلگيله نمه ميز اوچون، اونلارلا اويوم ايچينده ايش بيرلييي ياپماق- يارارلي اولسا دا - گره كلي بير قوشول دئييلدير.

يئددي- گونوموزده گونئي آزربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا، توركجه ميزده يئني سٶزجوك تٶره تمه ايشي، بللي بير كيمسه لرين، اٶزه ل بير قوروم و قورولوشلارين سوروملولوغوندا و تكه لينده دئييلدير.

سككيز- يئني دئگي تٶره تمه ايشينه هامي، اٶزه لليكله بيليم، گٶركسٶز (ادبييات)، اوزلوق (هنر)، اكينج (فرهنگ)، قوراشديريم (تكنولوژي) و يٶنه تگي (سيياست)، ژورناليسم ايله اوغراشيب بو آلانلاردا توركجه يازيب يارادان گنجلر، يئتگيلي كيمسه لر اولاراق قاتيلماليديرلار.

دوققوز- اٶنه ريله ن، ياراديلان، تٶره ديله ن يئني سٶزلري -هر يئني دئگي اوچون گره كلي و آيرينتيلي آچيقلامالار وئريله ره ك- وار اولان بوتون آراجلارلا اٶزله لليكله وئبلاق-سايتلارلا خالقا اولاشديرماق گره كير.

بئله جه يئني تٶره تي حاققيندا، ديل و ائستئتيك و ... آچيلاريندان دوشونجه و گٶروش بيلديرمه ايمكاني يارانلميش اولار.


سٶزجوك تٶره تمه نين قوراللاري

بير- ديليميز فارسجا سٶزجوكلر طرفيندن ائليك (ايستيلا) ائديلدييينه گٶره، يئني دئگيلر باشدا ديليميزده كي "فارسجا" سٶزجوكلره (فارسيسم) قارشيليق تٶره ديلمه ليدير.


ايكي- ايلك باشدا ديليميزده "يايقين" اولاراق قوللانيلان، ان سيخ ايشله ديله ن و توركييه ايله آزربايجان جومهورييتلرينده ده توركجه قارشيلقلاري بولونمايان "فارسجا" سٶزجوكلره قارشيليق، توركجه سٶزجوكلرين تٶره ديلمه سي گره كليدير. ديليميزده يايقين اولاراق ايشله ديله ن هر فارسجا سٶزجويه، كسينليكله اويقون توركجه قارشيليقلار بولونماليدير:
اٶرنكلر: "يئدديجهYeddicə " (هفته)، "اوزلوقUzluq " (هنر)، "اورامUram " (خيابان)،
"اورUr " (شهر)، "سئويSevi " (دوست) "آست آرخAstarx " (كهريز)، "ائوئتEvet " (بلي)،
"يوكونجYükünc " (نماز)، "آغيزقاAğızqa " (پنجره)، "هٶره كHörək " (ديوار)، "اٶرتكونÖrtkün " (خرمن)، "اٶتونمكÖtünmək " (خواهش كردن)، "باهاديرBahadır " (پهلوان)، "تيگينTigin " (شاهزاده)،
"خاقانXaqan " (شاه)، "ديرگيDirgi " (جان)، "سوچونSüçün " (شيرين)، "قاراغيQarağı " (كور)، "ساغيرSağır " (كر)، "گئچيكGeçik " (كوچه)، "ياشيرقاYaşırqa " (پرده)، "يالينYalın " (ساده)،
"ييرYır " (آواز)،


اوچ- بير ديلين ديل بيلگيسي و ان باشدا ادات´ي، باشقا بير ديلين ايستيلاسينا اوغرارسا، او ديل يوخ اولماقدادير دئمكدير. دولاييسي ايله ديليميزده ايشله ديله ن فارسجا اداتين هاميسينا توركجه قارشيليقلار بولونمالي و فارسجا اداتين ايشله ديلمه سينه سون وئريلمه ليدير. بو قارشيليقلاري بولماق اوچون، ديرچه لتمه و درله مه يٶنته ملرينه اٶنجه ليك وئريلمه ليدير.
اٶرنه كلر: آنجاقAncaq (اما، لاكن، ولي)، اوچراUçra (چونكه، زيرا)، اويساOysa (در حاليكه)،
آزيAzı (يا، و يا)، ايديİdi (اصلا، ابدا، هرگز، هيچوقت)،
اركيƏrki (آيا، او گلير مي اركي؟= آيا او مي آيد؟)، آبارين
Abarın (اگر، در صورتيكه، آبارين او گئتسه= اگر او برود)، دوغالينDoğalın (البته، طبيعتا)،
ايسرهİsrə (به جز، به غير از، مندن ايسره= به غير از من)، ندنNədən (به چه سبب، از چه روي، چرا)، ايشتهİştə (اينك، همانا)، اوقروUqru (بدون، من اوقرو= بدون من)، نئيسهNeysə (علي اي حال،
به همه حال، در هر صورت، به هر حال)، سونوجداSonucda (در نتيجه، نتيجتا)، كسينKəsin (حتمي،
قطعي، محتوم)، بيرجهBircə (يگانه)، يالنيزYalnız (صرفا، منحصرا)، اوركه نÜrkən (هميشه)،
ارينجƏrinc (شايد، بلكه، احتمالا، او گلدي ارينج= شايد او آمد)، ...


دٶرد- فارسجا و توركجه نين هر ايكيسينده ايشله ديله ن اورتاق عربجه سٶزجوكلرين هاميسينا، اٶزه لليكله يايقين اولاراق قوللانيلانلارا قارشيليق، توركجه سٶزجوكلرين تٶره ديلمه سي گره كليدير.
اٶرنه ك: دئگيDegi (كلمه)، مقاله (قوشانتيQoşantı )، سياست (يٶنه تگيYönətgi )،
دين (بوته مBütəm )، علم (بيليمBilim )، "اركله تƏrklət " (دولت)، "كويKüy " (موسيقي)،
"يئگيYegi " (غذا)، پيتيكPitik (كتاب)، بودونجBudunc (جمهوريت)، ادبيات (گٶرك سٶزGörksöz )،
ادبي (گٶركولGörkül )، حرف (بيچيكBiçik )، حيوان (ايلخيIlxı )


بئش- ديليميزده ده ييشيمه اوغراميش اولان ايشله ك فارسجا سٶزجوكلر اوچون ده توركجه قارشيليقلارين تٶره ديلمه سي و ايشله ديلمه سي يئيدير:
اٶرنه ك: فارسجا كٶكه نلي اولان "چيركين"، "دسته كله مك"، "زنگين"
كلمه لري يئرينه توركجه "گٶركسوزGörksüz " (گٶركلوGörklü = زيبا)،
"اوموقلاماقUmuqlamaq " (اوموقUmuq = حمايت، پشتيباني، دستك) و
"وارسيلVarsıl " (يوخسولYoxsul سٶزجويونده اولدوغو كيمي) سٶزجوكلري ايشله ديلمه ليدير.


آلتي- ديليميز، دوغرودان آوروپا ديللري طرفيندن يوخ اولما بئليني (تهلوكه سي) ايله قارشي قارشييا دئييلدير. دولاييسي ايله ديليميزده يايقين اولاراق قوللانيلان اولوسلارآراسي اورتاق سٶزجوكلره (انترناسيوناليسم) قارشيليق توركجه سٶزجوكلر تٶره تمك، گره كلي دئييلدير، آنجاق يارارليدير.
آيريجا آوروپا كٶكه نلي كلمه لره قارشيليق آختاراندا، اونلارين يئرينه فارسجا و عربجه كلمه لر يئرله شديرمك يانليشدير.
اٶرنه ك: ماشين، تاكسي، موزئ، پوليس، مترو (آست اورAstur)، پوست (اولاقUlaq )،
پيلاستيك (يوغروقYuğruq )، اينتئرنئت (هٶرون آراسيHörünarası )، ائكسپيرئس (چاپارÇapar )،
تئراپي (توختاتيToxtatı )، تئرور (ييلقيYılqı )، سئكولاريسم (بونداليقBundalıq )، لائسيسم (الده مليكEldəmlik )، ديكتاتور (بويورقانBuyurqan )، دئموكراسي (ائل اركElərk )، بورژوا (اورسويUrsoy )،
پاركينگ (دورلاقDurlaq )، سوپئرماركئت (يئكه ساتاقYekə sataq )، پاسپورت (گئچيشليكGeçişlik )...


يئددي- يئني ياپيلان كلمه لرده ايدي (هئچ) بير ياپماجيليق (صونعيليك) بولونمامالي و دويولماماليدير.
ديل، اونو سانكي اٶزلويوندن اورتايا چيخارميش كيمي اولماليدير. هامي اونون يئني دئييل، اسكيدن بري وار اولان بير كلمه اولدوغونو سانماليدير. يئني دئگينين ياديرقانماماسي، ياپما دويقوسونو اويانديرماماسي، قوشقولار ياراتماماسي، ائعتيراض و عوصيان سسلري دوغورماماسي گره كير.
اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "دنگه له چDəngələç " (سوپاپ)، "ساپتاقيچSaptaqıç " (پيش بيني كننده) كيمي سٶزجوكلر باشاريلي تٶره تيلر دئييلديرلر.


سككيز- اسكي بتيكلردن (متينلردن) چيخاريلان بايري دئگيلرين بيچيملري چوخ واخت، اسكي دٶنه مين سس بيليميني (فونئتيييني) داشييير اويسا تٶره ديله ن سٶزجوكلر، اولابيلديكجه چاغداش، اٶلچوت توركجه و سسلي اويومونا ياخين اولماليدير.
اٶرنه ك: فارسجا پياده كلمه سينين اسكي توركجه ده كي قارشيليغي "ياداقYadaq "دير.
بو كلمه چاغداش توركجه ميزده اورتاداكي "د"نين "ي" ايله ده ييشديريلمه سي و سونداكي "ق"نين آتيلماسي ايله، "ياياYaya " بيچيميني آلماليدير. فارسجا پياده′نين توركجه قارشيليغي، "يايا"Yaya دير. بو كٶكدن ياپيلان "يايايولوYayayolu "، پياده رو آنلاميندادير.
اٶرنه ك: اسكي توركجه ده بيمار، ابدي و مست كلمه لرينين قارشيليقلاري اولان سيرايلا "سايروSayru "، "بنگوBəñü " و "اسروكƏsrük "، گونوموزده كي چاغداش توركجه ده "سايريSayrı "، "منگيMəngi " و "اسريكƏsrik " بيچيمينده ايشله ديلمه ليديرلر.


دوققوز- توركجه اكلي بير ديل اولدوغونا گٶره، دوغرو اكلري دوغرو بير بيچيمده ايشله تمك گره كير.
اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "باغيمسيزBağımsız " كلمه سي توركجه ديل بيلگيسينه گٶره يانليش بيرتٶره تيدير (-م اكي فئعلدن آد ياپار، آددان دئييل). "مستقل" كلمه سي اوچون اويقون توركجه قارشيليق "باغيلسيزBağılsız "دير. (-ل اكي آددان آد ياپار: قيزيل، ياشيل، سوتول،باشيل، قومول، اوسول، آغيل، كٶنول كيمي)
اٶرنه ك: آزاد قارشيليغيندا توركييه ده تٶره ديله ن "اٶزگورÖzgür " كلمه سي اويقون دئييلدير، اوچرا (چونكو) يانليش بير اكله ياپيلميشدير. توركجه ده بو آنلام و گٶره وي اولان "–گورgür " اكي يوخدور.
آزاد´ين اسكي توركجه ده كي قارشيليقلاري "اركينƏrkin " و "اٶزدنÖzdən "´دير

اون- توركجه ده اكلر ايشله ك (ديرگيلي)، آز ايشله ك و ايشله ك اولمايان اولماق اوزه ره اوچه آيريليرلار. بير ديلده يئني كلمه لر چوخ واخت ايشله ك اكلرله مئيدانا گتيريلير. آراسيرا آز ايشله ك بير اكين ايشله رليك قازانديغي دا گٶروله بيلير، آنجاق بو سئيره ك بير دورومدور.
اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "آراشديرماتايAraşdırmatay " (انستيتو)، "آيقالاوAyqalav " (كنفرانس) كلمه لري، سئيره ك ايشله ك اولان (-تاي، باتي توركجه سينده بو اك وار اولماميشدير) و ايشله ك اولمايان (-لاو) اكيني قوللاناراق ياپيلديقلاري اوچون، اويقون تٶره تيلر دئييلديرلر.


اون بير- يئني تٶره ديله ن سٶزجوكلرنين ساغلام اولماسي توركجه ديل بيلگيسي و قوراللارينا اويقون اولاراق ياپيلماسينا باغليدير.
اٶرنه ك: آذربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) فارسجا شماره و اعلاميه قارشيليغيندا ايشله ديله ن "سايSay " و "بيلديريشBildiriş " سٶزجوكلري تورك ديل بيلگيسي آچيسيندان يانليشدير. "شماره" و "اعلاميه"نين توركجه دوزگون  قارشيليقلاري "ساييSayı " و "بيلديريBildiri "دير(اعلانيه نين توركجه قارشيليغي "دويوروDuyuru "دور).


اون ايكي- تٶره ديله ن سٶزجوكلر، يانليش كٶك اساسيندا ياپيلميش اولماماليدير.
اٶرنه ك: توركييه ده سمبول آنلاميندا تٶره ديله ن سيمگهSimgə سٶزجويو يانليشدير. توركجه ده بو آنلامدا اولان سيمSim كٶكو يوخدور.


اون اوچ: تٶره ديله ن سٶزجوكلر آنلام قارقاشاسينا يول آچماماليديرلار.
اٶرنه ك: "كلمه" قارشيليغيندا توركييه ده اٶنه ريله ن "سٶزجوكSözcük " كلمه سي، كيچيك سٶز، بالاجا سٶز كيمي يانليش آنلاملارا يول آچماقدادير، اوچرا –جيك اكي كيچيلتمه اكيدير.
آنلام اولاراق يانليش اولماسينا رغمن بو تٶره تي، نه تك توركييه ده بلكه آزربايجاندا دا چوخ گئنيش ياييلميش و خالق ديلينده منيمسه نميشدير. بيزجه بو كلمه ني قورتارمانين تك يولو، -جيك اكينين ايكينيجي آنلامي اولان، "بير شئيين ده يه ريني آلچالتماق و آشاغيلاتماق "دان كٶمه ك آلماق و "سٶزجوك" كلمه سيني، يالنيز داها اوستون ديل اولان ادبي و يازيلي ديله گيرمه ميش، دانيشيق و سٶزه ل ديل و آغيزلارا خاص اولان و يابانجي كٶكه نلي كلمه لر آنلاميندا ايشله تمكدير)
اٶرنه ك: "بيوگرافي" كلمه سي قارشيليغيندا توركييه ده تٶره ديله ن"اٶز گئچميش Özgeçmiş" كلمه سي آنلامجا قارقاشايا يول آچديغيندان اويقون بير تٶره تي دئييلدير.
بوراداكي "اٶز" كلمه سي ائشيده ن كيمسه ده قييساليق، اٶزه تليك آنلاميني اويانديرير.
اويسا بيوگرافي چوخ اوزون دا اولابيله ر. بو آچيدان بيوگرافي كلمه سي اوچون آزربايجان بودونجوندا اٶنه ريله ن "ايللرليكİllərlik " كلمه سي داها اويقوندور.


اون دٶرد- تٶره ديله ن سٶزجوكلر كسينليكله سس ده ييشيمي قوراللارينا اويماليديرلار.
اٶرنه ك: اسكي توركجه ده "مدح و تحسين كردن"، "پند و موعظه دادن"، "مادر" و "تصميم" آنلاملاريني داششيان، "اٶگ" بيچيمينده بيرجه سٶزجوك وار ايدي. بوگون ايسه اسكي اٶگ بيچيمي بير نئچه يئني بيچيمه آيريشميش و "اٶو.مكÖvmək "(مدح كردن؛ اٶوگوÖvgü =مدح و قدرداني)، "اٶگÖg " (تصميم؛ اٶگله شمكÖgləşmək =تصميم گرفتن)، "اٶي.مكÖymək " (پند دادن؛ اٶيوتÖyüt = پند و اندرز) و "اٶكÖk " (مادر؛ اٶكسوزÖksüz =بدون مادر) سٶزجوكلري اورتايا چيخارميشدير.
اٶرنه ك: اسكي توركجه ده ادعا، خبر، پيغام و سخن آنلاملاري داشييان "ساب" سٶزجويو،بوگون ايدديعا آنلاميندا گله ن "ساوSav " بيچيمينده سٶيله نير. بو كٶكدن ياپيلان "ساوجيSavcı " سٶزجويو، دادستان، مدعي العموم آنلاميندادير. (خبرين قارشيليغي ساليقSalıq دير)


اون بئش- تٶره ديله ن سٶزجوكلرين قولاغا ياتقين اولماسي يئيدير.
اٶرنه ك: اسكي توركجه ده فارسجا "هنر" سٶزجويونه ايكي قارشيليق واردير: "دٶروتDörüt " و "اوزلوقUzluq ". بونلاردان "اوزلوقUzluq " كلمه سي قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئيله نمه ليدير.
بو كٶكدن ياپيلان "اوزلوUzlu " و "اوزمانجUzmanc " (هنرمند)، "اوزلوجاUzluca " (هنرمندانه) و "اوزولUzul " (هنري) سٶزجوكلري واردير. (آنجاق دٶروت سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).
اٶرنه ك: فارسجا فرهنگ سٶزجويونه قارشيليق، اسكي توركجه ده "كئيينديريكKeyindirik " و ي ئني تٶره ديله ن "اكينجƏkinc " دئگيلري واردير. بونلاردان اكينج سٶزجويو قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئيدير. (آنجاق كئيينديريك سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).


اون آلتي- تٶره ديله ن توركجه يئني دئگينين، قارشيليغيندا تٶره ديلميش يابانجي سٶزجوكلردن قيسساراق اولماسي يئيدير.
اٶرنه ك: ايستگاه كلمه سينه قارشيليق آزربايجان جومهورييتينده "داياناجاقDayanacaq " و توركييه ده "دوراقDuraq " كلمه لري ايشله ديلير. دوراق كلمه سي داها قيسسا اولدوغو اوچون داياناجاقدان اوستونره كدير.
اٶرنه ك: فارسجا ناآرامي سٶزجويو قارشيليغيندا آذربايجان جومهورييتينده ا يشله ديله "حوضورسوزلوقHüzursuzluq " قارشيليغي، اصل كلمه دن داها اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير قارشيليق دئييلدير. ناآرامي نين توركجه قارشيليغي، "دارقينجDarqınc "دير.
اٶرنه ك: آزربايجان بودونجوندا "قيزيل آيQızılay " قارشيليغيندا ايشله ديله ن "قيرميزي آي پاراQırmızı Aypara "، آشيري اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير.(آيريجا قيرميزي كلمه سي توركجه دئييلدير)
اٶرنه ك: توركييه ده تئوكراسيTeokrasi قارشيليغيندا اٶنه ريله ن "دينجي اركيDinci Ərki "، ايكي كٶك كلمه و ايكي اكدن اولوشدوغو اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير. (آيريجا دين كلمه سي توركجه دئييلدير). تئوكراسي´نين اويقون توركجه قارشيليغي "اوغان اركUğanərk "دير. ("اوغانUğan " اسكي توركجه ده تانري دئمكدير).


اون يئددي- تٶره ديله ن سٶزجوكلرين كٶك سٶزجوكلر اولماسي يئيدير. بئله بير سٶزجوكدن گره كدييينده راحاتليقلا يئني سٶزجوكلر ياراديلابيله ر:
اٶرنه ك: شهر كلمه سي قارشيليغيندا اسكي توركجه ده بالقاسونBalqasun و يئني اٶنه ريله ن اورUr سٶزجوكلري واردير. بونلاردان اور كلمه سي كٶك سٶزجوك اولدوغو اوچون داها اوستون و يئيره كدير. بالقاسوندان تٶره ديله جك يئني توره ولر چوخ اوزون اولدوقلاري حالدا، اور كلمه سيندن چوخ ساييدا قيسسا و قولاغا ياتقين يئني سٶزجوكلر اوره تيله بيله ر: اورداشUrdaş (همشهري)، اورلوUrlu (شهري)، اورباشUbaş (شهردار)، اورجوقUrcuq (شهرك)، اورتيكيمUrtikim (شهرسازي)، اورلارآراسيUrlararası (بين شهري)، اورلوقUrluq (شهرداري).(آنجاق بالقاسون سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).
اٶرنه ك: تونل كلمه سي قارشيليغيندا اٶنه ريله ن اويوتOyut و ايچ گئچيتİçgeçit كلمه لريندن، اويوتOyut كٶك كلمه اولدوغو اوچون داها اوستوندور.
اٶرنه ك: كشاورزي كلمه سي قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن كند تصرروفاتيKənd təsərrüfatı و ايران-توركييه ده ايشله ديله ن تاريمTarım كلمه لري واردير.
تاريم كٶك كلمه اولدوغو اوچون داها اويقوندور.
اٶرنه ك: اسكي توركجه ده تقويم قاريشيليغيندا "ييمYim " سٶزو ايشله ديليردي. بو سٶز كٶك كلمه اولدوغو اوچون، يئنيجه اٶنه ريله ن "سوره لگهSürelge ، گون بيلگيسيGünbilgisi ، گون سايارGünsayar " كيمي سٶزجوكلردن داها اويقون و اوستونره كدير.


اون سككيز- آنلامي تركجه و يئيينليكله آنلاشيلان سٶزجوكلر، گئچ و چتين آنلاشيلان سٶزجوكلردن يئيره كديرلر.
اٶرنه ك: فارسجا شادي كلمه سي قارشيليغيندا ديليميزده سئوينجSevinc و اٶگرونجÖgrünc كلمه لري واردير. سئوينج كلمه سي تركجه و يئيينليكله آنلاشيلديغي اوچون داها يئيدير.(آنجاق اٶگرونج سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).
اٶرنه ك: فارسجادا درصد كلمه سي قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده فاييضFaiz و توركييه ده يوزدهYüzdə كلمه لري ايشله ديلير. يوزدهYüzdə كلمه سيندن نه آماچلانديغيني ائشيده ن بير شخص، اونو آپ آيدين سئزه بيلدييي اوچون درصد كلمه سينين قارشيليغي اولاراق داها اويقوندور.
اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن عربجه "انشعاب" كلمه سي قارشيليغيندا "قوپونتوQopuntu " سٶزو تٶره ديلميشدير. بو يئني دئگينين تركجه قوپماقلا ايلگيلي اولدوغو آنلاشيلديغي اوچون اويقون بير تٶره تيدير.
اٶرنه ك: آزربايجان بودونجوندا "استخر" قارشيليغيندا ايشله ديله ن "چيمه رليكÇimərlik " دئگيسي سون درجه قولاي آنلاشيلان بير سٶزجوك اولدوغو اوچون اويقون بير اٶنه ريدير.
اٶرنه ك: توركييه ده "رسيد" آنلاميندا تٶره ديله ن "آلينديAlındı " كلمه سي قولاي آنلاشيلير بير دئگي اولدوغوندان اويقون بير تٶره تيدير.


اون دوققوز- هر بير يابانجي سٶزجويه قارشيليق-بو سٶزجويون تك بير آنلامي وارسا- تك بير سٶزجوك تٶره ديلمه ليدير.
اٶرنه ك: "غرب" سٶزجويو قارشيليغندا تكجه "باتيBatı " سٶزجويو ايشله ديلمه ليدير و بو كلمه نين قارشيليغي اولاراق گون باتار كلمه سي ايشله ديلمه مه ليدير. "گون باتارGünbatar " تكجه "مغرب" كلمه سينين قارشيليغيندا ايشله ديلمه ليدير. ("غروب" قارشيليغيندا ايسه باتسيقBatsıq ايشله ديلمه ليدير)
اٶرنه ك: هابئله، "شرق" و "مشرق" سٶزجوكلري قارشيليغندا، سيراسي ايله "دوغوDoğu " و "گون دوغارGündoğar " كلمه لري ايشله ديلمه ليدير. ("طلوع" قارشيليغيندا ايسه "دوغسوقDoğsuq " ايشله ديلمه ليدير)
اٶرنه ك: "خبر" آنلامي قارشيليغيندا اسكي دٶنه ملرده "ساوSav " و "ساليقSalıq " سٶزلري ايشله ديليبدير. بوگون ساو يالنيز "ايدديعا" (دوغرولوغو قانيتلانماميش بير خبر) آنلاميندا ايشله ديليدييي اوچون، "خبر"ين توركجه قارشيليغي "ساليقSalıq "دير.
اٶرنه ك: "فرهنگ" آنلامي قارشيليغيندا "اردمƏrdəm " و يئنيجه تٶره ديلميش "اكينجƏkinc "سٶزجوكلري واردير. بوگون اردم يالنيز "معرفت" آنلاميندا ايشله ديلدييي اوچون، "فرهنگ"ين توركجه قارشيليغي "اكينجƏkinc "دير.


ييرمي- بير نئچه ياخين يا دا بوتونويله آيريق (فرقلي) آنلامي اولان يابانجي سٶزجوكلرين، هر آنلامي اوچون آيريجا بير توركجه سٶزجوك تٶره ديلمه ليدير.
اٶرنه ك: فارسجا ايشله ديله ن "فعال" سٶزجويون اوچ آنلامي واردير: "كوشا" (بير قونو و يا آلاندا چوخ چاليشان كيمسه)، "آكتيويستActivist " (بللي بير آماج اوغروندا ساواشيم وئره ن كيمسه) و "اكشينيستActionist " (سوموت بير ائيله مه قاتيلان كيمسه). كوشا آنلاميندا اولان "فعال" سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "چاليشقانÇalışqan "، "آكتيويست" آنلاميندا اولان فعال سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "چاباجيÇabacı ، چابامانÇabaman " و "اكشينيست" قارشيليغينداكي فعال سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "ائيله مچيEyləmçi "دير.
اٶرنه ك: فارسجا "روان" سٶزجويونون ايكي آنلامي واردير: "فصيح" و "روح".
فصيح آنلاميندا اولان روان سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "آخيجيAxıcı " و "روح" آنلاميندا اولان "روان" سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "تينTin "دير.
اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن "تاريخ" كلمه سينين ايكي "گئچميش اولايلارHistory " و "مورخهDate " آنلاملاري واردير. گئچميش اولايلار آنلامينداكي تاريخين توركجه قارشيليغي "اٶته كÖtək " و مورخه آنلامينداكي تاريخين توركجه قارشيليغي " ايلايگونİlaygün "دور.
اٶرنه ك: فارسجا ايشله ديله ن "معبد" كلمه سيندن آماج، عيبادت يئري ايسه "تاپيناقTapınaq "، زييارتگاه ايسه "گٶروشگهGörüşgə "، قوتسال مكان ايسه "يئگ ائوYegev "، مسجيدسه "يوكونجله كYükünclək "، مقبره ايسه "ياتيرYatır "، ... كلمه لري ايشله ديلمه ليدير.
اٶرنه ك: فارسجادا ايشله يله ن تبعيض سٶزجويونون آنلامي اولوملو (مثبت) تبعيض سه "آيريجاليقAyrıcalıq "، اولومسوز (منفي) تبعيضسه آيريمچيليقAyrımçılıq " اولماليدير.
اٶرنه ك: فارسجاداكي آزادي كلمه سي اينگيليزجه فيريديمFreedom آنلاميندا ايسه توركجه ده كي قارشيليغي "اركينليكƏrkinlik "، اينگيليزجه ليبئرتيLiberty آنلاميندا ايسه قارشيليغي "اٶزدنليكÖzdənlik "دير. (توركييه ده تٶره ديله ن "اٶزگورÖzgür " سٶزجويو يانليش بير تٶره تيدير)
اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن "نو" كلمه سينين توركجه قارشيليغي، "معاصر" ايسه "چاغداشÇağdaş "، "مدرن" ايسه "يئنيجيلYenicil "، "جديد" ايسه "يئنيYeni "، "تازه"(نان تازه) ايسه "آجارAcar "، "تكرار" (از نو) ايسه "گينهGinə ، يينهYinə "دير.


ييرمي بير- فارسجا سٶزجوكلره قارشيليق تٶره ديله ن يئني سٶزجوكلر، توركجه كٶكلر و اكلر آراجيليغي ايله ياپيلمالي و يا توركجه كٶك كلمه دن اولوشماليدير. يئني دئگيلر تٶره تمك اوچون
كسينليله فارسجا كٶك و اكلر قوللانيلماماليدير. بو آچيدان آزربايجان جومهورييتينده فارسجا كٶك و اكلردن (-ي، -نده، -خانه، -پرور، -كار، -گر، -بين، هم-، نا-، بي-....) يارارلاناراق تٶره ديله ن يوزلرجه سٶزجويون هاميسي يانليش ساييلير.
اٶرنه ك: خالقيميزين آديني ده ييشديرمه ك اوچون قونداريلان "آزريÂzəri " (آز+ه ر+ي) كلمه سي و بوتون تورك خالقلاري و ديللريني آدلانديرماق اوچون توركييه ده Turkic قارشيليغي اولاراق ايشله ديله ن "توركيTürki " كلمه لري فارسجا-عربجه "-ي" اكي كٶمه يي ايله ياپيلديقلاري اوچون اويقون دئييلديرلر. آزر´ده كي "-ه ر" اكي، فارسجا "-ي" اكي قارشيليغيندا اولدوغو اوچون، -ي اكله مه يه گره ك يوخدور و بو كلمه نين دوغرو بيچيمي "آزرAzər "دير. توركيك كلمه سينين توركجه قارشيليغي ايسه "توركولTürkül "دور (آددان آد ياپان -ل اكي ايله؛ قيزيل، ياشيل، سوتول، باشيل، قومول، اوسول، آغيل، كٶنول كيمي)
اٶرنه ك: فارسجا "همبستگي" سٶزجويو قارشيليغيندا آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتنده) ايشله ديله ن "همرايليكHəmrəylik " كلمه سي فارسجا (هم) + عربجه (راي) + توركجه (ليك) كلمه لريندن اولوشموش بير كلمه اولدوغوندان دولايي، اويقون بير قارشيليق دئييلدير. فارسجا همبستگي سٶزجويونون توركجه قارشيليغي، "دايانيشماDayanışma "دير.
اٶرنه ك: فارسجا بيمارستان قارشيليغيندا ايشله ديله ن خسته خانا و مريضخانا و فارسجا باغ وحش قارشيليغيندا ايشله ديله ن "حئيوان خانا" تركيبلرينده نه كٶك كلمه لر و نه ده "-خانا" اكي توركجه دئييلدير. بيمارستان′ين توركجه قارشيليغي "سايري ائويSayrıevi " و باغ وحش´ين قارشيليشي "ايلخي ائويIlxıevi "دير.
اٶرنه ك: توركييه ده تلرانس قارشيليغيندا تٶره ديله ن "خوش گٶروHoşgörü " تركيبي، فارسجا "خوش" كلمه سي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون تٶره تي دئييلدير. تلرانس´ين اويقون توركجه قارشيليغي "دٶزونDözün " (دٶزمكDözmək مصدريندن) دئگيسيدير.
اٶرنه ك: توركييه ده "تحميلي" و "اجباري" آنلاملاري قارشيليغيندا تٶره ديله ن "زورونلوZorunlu " كلمه سي فارسجا "زور" كٶك كلمه كٶمه يي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير. "اجباري"نين اويقون توركجه قارشيليغي ايتمكİtmək و ايته له مكİtələmək مصدرلريندن اولان "ايته كİtək "دير. (ماليات اجباري= ايته ك وئرگيİtək vergi ،
حجاب اجباري= ايته ك اٶرته كİtək örtək ، مجبوريت= ايته كليكİtəklik ، مجبور= ايته كليİtəkli ،
مجبور شدن= ايته كله نمكİtəklənmək ، مجبور كردن=ايته كله مكİtəkləmək ).
اٶرنه ك: فارسجا آوازخوان سٶزجويونون قارشيليغيندا آزربايجان بودونجوندا (جومهوريسينده)
ايشله ديله ن خانندهXanəndə (خواننده) و موغننيMüğənni (مغني) كلمه لري، يابانجي فارس و عرب كٶكه نليديرلر. خاننده و موغنني′نين توركجه قارشيليغي آواز آنلاميندان اولان "ييرYır " كٶكوندن ياپيلميش "ييرچيYırçı " و "ييرارYırar "دير.
اٶرنه ك: ماهواره، كانديد، مس، پايتخت، تظاهرات، خوشبين، محصل قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن پئيك، نامزد، ميس، پايتاخت، نوماييش، نيكبين، طلبه كلمه لري فارسجا و يا عربجه اولدوقلاري اوچون تابلانمازديرلار (قبول ائديلمه زديرلر). ماهواره نين توركجه قارشيليغي اويدوUydu ، نامزدين آدايAday ، ميسين پاخيرPaxır ، پايتاختين باشكندBaşkənd ، نوماييشين گٶسته ريGöstəri ، نيكبينين ايييمسه رİyimsər ، طلبه نين اٶيره نجيÖyrənci دير.



دٶردونجو سيراداكي قايناق-چيخاق
يابانجي دئگي آلماق: يئني بير نسنه يا قاورامين گلدييي يئردن، آديني دا بيرليكده آلماق دئمكدير.
آلينان يابانجي دئگي، يا ديلده قارشيليغي اولمايان، يا دا اولوب آنجاق گينه ده ديله آلينان آرتيق بير سٶزجوكدور. بيرينجي دورومدا ديلده قارشيلاشان يئني بير نسنه و يا قاورامين كلمه سي يوخدور. اٶزه لليكله اشيالارين بيرليكده گتيرديييي كلمه لرين ديله سورعتله گيرمه و ياييلما گوجو واردير:
اٶرنه ك: آيت، غزل، هندسه، كيميا، اوتوموبيل، رادييو، تئلئفون، تئلئويزييون، موتور، بانك، پوست ايكينجي دورومدا ديله گيره ن يابانجي كلمه نين او ديلده اٶنجه دن قارشيليغي واردير.
بئله آرتيق كلمه لرين ديله گيرمه سينين ندنلري چئشيت و ده ييشيكليك ايسته يي؛ يابانجي كلمه لره اٶزه نمه؛ يابانجيلاري يانسيلاما؛ كلمه لر آراسينداكي وار اولان چالار (نوانس)؛ يابانجي سٶزجويون قيسساليق، يايقينليق، اينجه لييي؛ و تصادوف اولاراق سيرالانابيله ر.
اٶرنه ك: يئميش Yemiş -مئيوه، آسلان Aslan -شير، باهادير Bahadır -پهلوان، خاقان Xaqan -شاه، بن Bən - خال، ام Əm -دوا،
لاپ ياخشيسي بير ديلين اٶز قايناقالاريندان بسله نمه سيدير. آنجاق ديللرين كلمه آليش وئريشلري، اكينج (كولتور) ايليشكيلري و اويقارليق (مدنييت) ائتگيلريندندير و اونلاردان قاچماق اولاسي (مومكون) دئييلدير. بو اوزدن ديللرده يابانجي كٶكه نلي كلمه لر اوركه ن (هميشه) بولونور.
ديله يابانجي كلمه آلماق دئييل، يابانجي ديل بيلگيسي (قيرامئر) قورالي آلماق بئلينليدير (تهلوكه ليدير).

---------------------------------------------
سٶزلوكSözlük :

آچيAçı : زاويه
آخينAxın : هجوم
آراجArac : ابزار
آراجيليقAracılıq : واسطه گري
آراماقAramaq : جستجو كردن
آرتيقArtıq : اضافي
آشاماAşama : مرحله
آلانAlan : عرصه
آلينتيAlıntı : اقتباس
آنجاقAncaq : اما، ولي،لاكن
آنلامAnlam : معني
آيريشماAyrışma : افتراق
آيرينتيليAyrıntılı : مفصل
ائتگيEtgi : تاثير
ائتمه نEtmən : عامل
ائليكElik : استيلا
ائييتيمEyitim : پرورش
اركله تƏrklət : دولت
اركينƏrkin : آزاد
اكƏk : علاوه
اكله مه ليƏkləməli : التصاقي
اكينجƏkinc : فرهنگ
اوچراUçra : زيرا، چونكه
اورUr : شهر
اوركه نÜrkən : هميشه
اوزلوقUzluq : هنر
اوزمانUzman : متخصص
اوزمانليقUzmanlıq : تخصص
اولاسيOlası : محتمل
اولاناقOlanaq : امكان
اولاناقليOlanaqlı : ممكن
اولوشماقOluşmaq : متشكل شدن، پديدار شدن
اولومسوزOlumsuz : منفي
اولوملوOlumlu : مثبت
اوموقUmuq : حمايت، پشتيباني
اونايلاماقOnaylamaq : تصديق كردن
اويساOysa : در حاليكه
اويقارليقUyqarlıq : مدنيت
اويقونUyqun : مناسب
اويومUyum : هماهنگي
اويهÜyə : عضو
ايته كله مكİtəkləmək : تحميل كردن، مجبور كردن
ايديİdi : هيچ
ايشله كİşlək : رايج
ايلكهİkə : اصل
ايلكينİlkin : نخستين
اٶرنه يينÖrnəyin : به عنوان مثال، مثلا
اٶزگونÖzgün : اصيل
اٶزه ركÖzərk : خودمختار
اٶزه نمكÖzənmək : هوس كردن
اٶلچوÖlçü : اندازه
اٶلچوتÖlçüt : معيار
اٶنجه ليكÖncəlik : ارجحيت
اٶنه رمكÖnərmək : پيشنهاد كردن
اٶيره تيمÖyrətim : آموزش
بئلينBelin : خطر
باسينBasın : مطبوعات
باش وورماقBaş vurmaq : مراجعه كردن
باشاريBaşarı : موفقيت
باشاريليBaşarılı : موفق
باغلامBağlam : همبسته، پيوند
باغيلسيزBağılsız : مستقل
بايريBayrı : آرخائيك
بايلاشديرماقBaylaşdırmaq : غني كردن
بايينماقBayınmaq : ثروتمند شدن
بتيكBətik : متن
بليرله ييجيBəlirləyici : تعيين كننده
بودونBudun : خلق
بودونجBudunc : جمهوريت
بويورقانليقBuyurqanlıq : استبداد
بيتگيسه لBitgisəl : گياهي
بٶلگه سه لBölgəsəl : منطقه اي
پيتيكPitik : كتاب
تابلاماقTablamaq : قبول كردن
تارتيشماقTartışmaq : بحث كردن
تركجهTərkcə : به سرعت، سريعا
تكه لTəkəl : انحصار
توپارTopar : زمره، دسته
توركولTürkül : توركي، توركيك
توغراليTuğralı : رسمي
تٶره تمكTörətmək : ايجاد كردن
تٶره تيTörəti : ايجاد شده، توليد شده، محصول
چاباÇaba : تقلا
چاغداشÇağdaş : معاصر
چالارÇalar : نوانس
چيخاقÇıxaq : ماخذ
دئگيDegi : سخن، كلمه، گفته
دئنه تله مكDenətləmək : كنترل كردن
دئنه تيمDenətim : كنترل
دئورهDevrə : دور
دئوريمDevrim : انقلاب
داغارجيقDağarcıq : دائره لغات
دامقاDamqa : مهر
درله مكDərləmək : جمع آوري كردن
دنليDənli : قدر، اندازه
دوراقساماDuraqsama : مكث، سكته
دورلوDürlü : متنوع
دوزئيDüzey : سطح
دوزه نه كDüzənək : مكانيزم
دوغالDoğal : طبيعي
دوغالينDoğalın : البته
دوغرودانDoğrudan : مستقيما
ديرچه لتمكDirçəltmək : احيا كردن
ديرگيDirgi : جان
ديرگيليDirgili : زنده، حي، جاندار
ديره نگDirəng : درنگ، معطلي
دٶنه مDönəm : عهد، دوره
سئيره كSeyrək : نادر
ساغلاماقSağlamaq : تامين كردن
سالديريSaldırı : حمله
ساواشيمSavaşım : مبارزه
سايريSayrı : بيمار،مريض
سوروملوSorumlu : مسئول
سورونSorun : مساله
سوره جSürəc : روند
سوره كليSürəkli : متماديا
سونماقSunmaq : عرضه كردن، تقديم كردن
سونوجSonuc : نتيجه
سينSin : قبر
سٶزجوكSözcük : كلمه (در زبان محاوره، لهجه ها و با ريشه خارجي)
سٶزه لSözəl : محاوره اي
قاپساماقQapsamaq : شامل بودن
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارقاشاQarqaşa : اغتشاش، هرج و مرج
قاورامQavram : مفهوم
قايناقQaynaq : منبع
قوداQuda : خويشاوند
قوراشديريمQuraşdırım : تكنولوژي
قورالQural : قاعده
قورولQurul : هئيت، كميته
قورومQurum : موسسه، نهاد
قوشارQoşar : شاعر
قوشاقQuşaq : نسل
قوشوقQoşuq : شعر
قوشولQoşul : شرط
قولايQolay : راحت، آسان
قوللانماقQullanmaq : به خدمت در آوردن
قوللانيشQullanış : كاربرد
قونوشماقQonuşmaq : صحبت كردن
قيسيتليQısıtlı : محدود
كٶكله شيكKökləşik: كلاسيك
گئچه رليGeçərli : معتبر
گره كسينيمGərəksinim : احتياج
گره كليGərəkli : واجب
گليشديرمكGəlişdirmək : توسعه دادن
گونده ليكGündəlik : روزانه
گيريشيمGirişim : تشبث
گٶركسٶزچوGörksözçü : ادبياتشناس
گٶركولGörkül : ادبي
گٶره وGörəv : وظێفه
نسنهNəsnə : شئي
وورقولاماقVurqulamaq : تاكيد كردن
هٶرگوتHörgüt : سازمان، تشكيلات
يئتگيليYetgili : صلاحيتدار
يئته رسيزYetərsiz : نارسا
يئره لYerəl : محلي
يئنيجيلYenicil : مدرن
يئنيدئگيYenidegi : نئولوژيسم
يئنيله شمهYeniləşmə : تجدد
يئيYey : به، خوب
يئيره كYeyrək : بهتر
ياپماجيليقYapmacılıq : تصنع
ياديرقاماقYadırqamaq : بيگانه شمردن
يارارلانماقYararlanmaq : استفاده كردن
يارليقYarlıq : فرمان
يارينYarın : فردا
يازينYazın : نوشتاري
ياشامYaşam : حيات، زندگي
يالنيزYalnız : صرفا، فقط
يالينYalın : ساده
يانيتYanıt : پاسخ، جواب
يانيلقيYanılqı: خطا، اشتباه
ياويشماقYavışmaq : انس گرفتن
يايقينلاشديرماقYayqınlaşdırmaq : رايج كردن
يايماقYaymaq : گستردن
يايينYayın : انتشارات
يوخسونYoxsun : محروم
يٶنYön : طرف
يٶنته مYöntəm : روش، متد
يٶنه تگيYönətgi : سياست

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

لغات ترکی در چینی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:4

Türkcə dən çincə yə geçən bəzi sözcüklər

بعضی لغات دخیل ترکی به زبان چینی حدود 8000 لغت

بعضی لغات ترکی که عینا در چینی به کار می روند

ترکان چین (اویغور ها)

http://s1.picofile.com/file/7105422575/uyguristan.jpg

http://s1.picofile.com/file/7105422254/uygur_dance.jpg

http://s1.picofile.com/file/7105422789/uygur_perfo.jpg

http://s1.picofile.com/file/7105422040/mugam.jpg

لیست لغات:

Özet

Çincede diğer dillerden alınan binlerce alıntı. kelime bulunmaktadır. Çinli dilcilerden
Liu Zhengyan, Gao Mingkai, Mai Yongqian, Shi Youwei muhtelif dillerden Çince'ye giren
10.000 kelime (ayni kelimenin değişik şekilleriyle birlikte) tesbit etmiş ve bunları bir sözlük
halinde 1984'te Shanghai Sözlük Neşriyatı'nca basılan HANYU WAILAICI CIDIAN
"Çincedeki Alıntılar Sözlüğü" (A Dictionary of Loan Words and Hybrid Words in Chinese)
adlı kitapta vermiştir. Bu kelimeler arasında tarihin çeşitli dönemlerinde Türkçe ve Türkçenin
çeşitli lehçelerinden doğrudan ve dolaylı olarak Çineeye geçen yüzlerce Türkçe kökenli
kelime vardır. Bu kelimelerin bir kısmı belirli dönemlerde değişik nedenlerle Çince'ye
geçmiş, ama fazla kullanılmamıştır. Bir kısım kelimeler ise bugünkü Çincede de yoğun olarak
kullanılmaktadır. Biz bu yazıda söz konusu kitaptan tespit ettiğimiz Türkçe kökenli kelimeleri
tasnife tabi tutarak gerekli açıklamalarıyla birlikte bir liste halinde vermeye çalıştık.
Anahtar Kelimeler: Alıntı, Çince, Dolaylı, Türkçe.

Doğrudan

A.

ı.

Huncadan Çineeye Geçen Kelimeler

HWC.'de 28 kelime Hunca kaynaklı gösterilmiştir. Bunlardan 14'ünün orijinal şekli ~ı\stcrilıni~.
14'ünün ise gösterilmemiştir. Orijinalı gösterilmeyen kelimelerin Eski Çincenin telaffuz kurallarına ~\\rc
yeniden yapılandırılması (reconstruction) gerekmektedir. Hunca kaynaklı gösterilen iti
chan~ıi "l lun
hükümdarı" (XHC.,s. 117), $00 luôtuo "deve" (XHC., s. 752), ff-" xianbei "Siyanpi" i \11<.' .....
1246), ~~ xingxing "şempanze" (XHC., s. 1288) gibi 4 kelime bugünkü Çincede çok kullanılmaktadır.
Hunca kaynaklı gösterilen kelimeler şunlardır:



ı.

2. ~~ chengli "tanrı"< Hun. tangri [Türkçesiyle aynıdır], HWC., s. 65

3. 1J~1JIl~.r chengligütü chanyü "Hun hükümdarlarının tam unvanı" < Hun. tangri
sanok (tangri "gök ", toğ "oğul ", sanok "muazzam" anlamındadır], HWC., s. 65

4.1I~~1JIl

5.:lE~ dôuluô "mezar" < Hun.

6. 1JIL~ gütü "Hun hükümdarlarının unvanı"< Hun. toğ [Aslı anlamı" oğul "dur < Tü. lo,it "
"], HWC., s. 122

doğurmak

7. :tt-ii güli "Hunlarda askeri ve memuri işleri idare eden, yabğu derecesinin altında bir rütbe
adıdır. "< Hun. tura, HWC., s. 124

8.1f:ftIH~ güdühôu "Hunlarda yabancı soylu aristokratların üstlendiği rütbe adı olup, Chanyu ve
vezirin yardımcısıdır" < Hun. gudu, HWC., s. 124

sağ-sol

9. ~m guöluö "kemer" < Hun. qwağlag / qwağrag, HWC., s. 127

10. ~Ji!& jingliı " Hun kılıcı" < Hun. king -luk [Aslı anlamı "satır" dır < Tü. qyng hr liq. Tü. qiliç;
ki/kiji" kılıç "tan geldiği de söyleniyor], HWC., s. 163

11.

12. ~i! luôdl "bir çeşit ayakkabı" < Hun. HWC., s. 219

13. imM öutuô "1. sınır gözetim evi; 2. her iki tarafın egemenliğinde olmayan sınır arazi"

14. *~:iİ qtltan "gök, tanrı" < Hun. HWC., s. 283

15.

16.

17. p~ shizhu "Hunlarda rütbe adı"< Hun. HWC., s. 315.

18. fıfi it shfb] "Hunlarda kullanılan, üzerinde serbi denilen hayvanın sembolü işlenmiş bir çeşit
kemer" < Hun. serbi,HWC., s. 3 15

19.

Çineeye Geçen Türkçe Kelimeler

r

rchanyu "Hun hükümdarlarının unvanı"< Hun. sanok / tsanak, HWC., s. 63

chenglidugü "Gök oğlu"< Hun. tangri toğ , HWC., s. 65

tou - lo / tu - lo, HWC., s. 84

.

$00 luôtuo "deve" < Hun. dada, HWC., s. 2 i 9

..Ilm qiequ "Hunlarda rütbe adı" < Hun. HWC., s. 287

B ~ rizhu "Hun kağanlık sarayındaki görev

unvanı" < Hun. ( HWC., s 292 )

M"IJ: tüqfwang "Hunlarda chanyudan sonra en yüksek rütbedir"

< Hun. HWC., s. 346

82

Doğrudan ve Dolaylı Olarak Çineeye Geçen Türkçe Kelimeler Üzerine

20. i1ılMfl wenyudi "Hun kağanlık sarayındaki görev

ünvanı" < Hun. HWC., s. 358

برای دیدن کامل مقاله اینجا کلیک کنید

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

سومريان سه شنبه دوم اسفند 1390 10:3

مكتب نقاشي تبريز سه شنبه دوم اسفند 1390 10:3

سبک مینیاتور تبریز

نمونه های از سبک نقاشی تبریز (مکتب مینیاتور تبریز)

مینیاتور هنری با اصالت ترکی

http://s1.picofile.com/file/6840603618/miniyator14.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840597582/miniyator11.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840580480/miniyator01.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840581486/miniyator02.jpg

http://s1.picofile.com/file/6840593558/miniyator08.jpg


http://s1.picofile.com/file/6840595570/miniyator10.jpg


 برای دیدن کامل مینیاتور ها به ادامه مطلب بروید...

مینیاتور سبک اصفهان برگرفته و زاده مینیاتور تبریز

از اولین نمونه های مینیاتور اصفهان با اشعار ترکی

http://s1.picofile.com/file/6840578468/isfahan.jpg

منبع : دوموک


وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

مومیایی ترک سه شنبه دوم اسفند 1390 10:3

مومیایی های ترک تبار

مومیایی های کشف شده در ترکستان

مومیایی هایی در اویغورستان


TÜRK ÇOCUĞU ECDADINI TANIDIKÇA, DAHA BÜYÜK İŞLER YAPMAK İÇİN, KENDİNDE KUVVET BULACAKTIR.” M. K. ATATÜRK

Görgü tanıklarının bilgileri ile Mısır mumyalarıyla Turfandaki mumyalar arasında bir kıyaslama yapıldığında, Turfan mumyalarının yani  kadın, çocuk ve  erkek mumyalarının farklı materyallerden yapıldığı görülmüştür.

Bilim adamlarının ortaya koydukları bir gerçek var ki, ilk defa mumya kültürünün Türklerden geliştiği ortaya çıkmaktadır.  Eğer Mısırda mumya kültürü olduysa, onun etrafında da bir kültürün olması lazım. Mısırın etrafında mumya kültürüyle ilgili herhangi bir somut kanıt yok. Ne Afrika da, ne de Arabistan da böyle bir kültür yok. Dolayısıyla, Orta Asya dan o bölgeye giden Türklerin varlığı söz konusu olabilir… Çin deki, Urumçi de teşhir edilen mumyalardan ilk birincisi 44 yaşında ve Milattan önce 2000, yani günümüzden 4000 yıl öncesine ait. Bir başkası gene 2600, en yaşlı olarak da işte bu Lolan denilen bayan mumyası var, Doğumdan önce 3000 bu, yani 5000. Şimdi en büyük özelliği iç organlarının çıkartılmamış olması. Başka ?.. Şu andaki mumyaların durumu Mısır mumyalarına nazaran çok daha iyi olması…


http://www.yenidenergenekon.com/wp-content/uploads/2010/03/image005.jpg



İleri teknolojide bir mumyalama sistemi olduğu görülüyor. Dahası, bir mumyanın üzerinde ameliyat izi var, at kılıyla dikilmiş. Amerikalı doktorların tespiti, dünyada ilk ameliyat veya operasyonlardan bir tanesi olarak kabul ediliyor. Ayrıca burada  ekose ve boyalı kumaşlar bulunmuş. Bütün bunlar şu anda Doğu Türkistan da Urumçi de teşhir ediliyor.

Dünya yaşam ve kültür tarihinin Türklerle  başladığına artık bir şüphe kalmamıştır. Her ne kadar saklasalar da yine de Türk tarihinin izlerini yok edemeyeceklerdir…

http://www.yenidenergenekon.com/wp-content/uploads/2010/03/image0023.jpg

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

تاریخ تورک سه شنبه دوم اسفند 1390 10:2

TURK tarixi مختصری بر تاریخ باستانی ترک از 5000 سال پیش تاریخ تورک  Türklerin Eski Dini (Tengricilik/Tanrıcılık) Tengricilik ya da Göktanrı dini tüm Türk ve Moğol halklarının, şimdiki inanç sistemlerine katılmadan önceki inancıdır. Tengri'ye ibadet etmenin yanında Animizm, Şamanizm, Totemizm ve atalara ibadet etmek bu inancın ana hatlarını oluşturur. Tengri, bugünkü Türkçe'deki Tanrı kelimesinin eski söyleniş şeklidir.[1] Bu inanca göre Gök'ün yüce ruhu Tengri'ydi. İnsanlar kendilerini gök baba Tengri, toprak ana Ötüken ve insanları koruyan atalarının ruhları arasında güven içinde hissedip, onlara ve diğer doğa ruhlarına dua ederlerdi. Büyük dağların, ağaçların ve bazı göllerin güçlü ruhları barındırdıklarına inanarak dualarını bu cisimlere yöneltirlerdi. Göğün ve yeraltının 7 katı olduğuna, her katta çeşitli tanrıların, tanrıçaların ve ruhların varolduğuna inanılırdı. İnsanlar doğaya, tanrılara, ruhlara ve diğer insanlara saygılı davranıp belli kurallara uyarak dünyalarını dengede tutmaları ile kişisel güçlerinin doruğuna varıp dışarıya yansıdığına inanırlardı. Eğer bu denge, kötü ruhların saldırısı veya bir felaketten dolayı bozulursa, bir şamanın yardımı ya da Tengri'ye verilen bir adak ile tekrar düzene sokulması gerektiğine inanılırdı.[2] [3] Bu inancın kalıntılarını bugün Moğollarda (Lamaizmle birleşmiş şekilde), ve bazı hâlâ doğa'ya bağlı göçebe yaşam tarzı sürdüren Türk Halkları'nda, örneğin Altay-Türkleri ve Yakutlarda bulmak mümkündür. Ama Tengriciliği çoktan bırakmış halklarda da bu inancın birçok parçası, İslam, Hristiyanlık, Budizm, Musevilik veya Taoizm ile birlikte, batıl inanç ya da geleneksel kültür olarak hâlâ sürmektedir. Örnek olarak, Türkiye Türkçesindeki "Utançtan yedi kat yerin dibine girdim" deyimi gösterilebilir Eski Türk inancının adı Şamanizm değil, Tengricilik Eski Türklerin ve Moğolların, bugün Tengricilik adıyla bilinen geleneksel inancı, kısa zaman öncesine kadar Türk şamanizmi diye adlandırılıyordu. Ama Şamanizm terimi artık sadece Sibirya'daki inanç sistemi için değil, bütün dünyadaki ilkel inançlar için kullanıldığından, son 10-15 yıldan beri Türklerin ve Moğolların geleneksel inancı için batılı bilimciler arasında Tengrizm ismi giderek yaygınlaşmaktadır. Julie Stewart "Moğol Şamanizmi" adlı makalesinde şunları belirtiyor:[3] Batılı bilim adamları bu inanç için gitgide daha sık Tengrizm adını kullanıyor. Bu isim bu inanç için çok daha isabetli, çünkü bu inanç tamamen Tengri'nin etrafına inşa edilmiştir ve insanların günlük ibadetleri için bir Şaman (Kam)'a ihtiyaçları yoktur.   Tarih Tengri-Kültü'nün en eski kanıtları 3000 yıllık Çin kaynaklarında Hiung-nu (Doğu Hunlar) ve Tue'kue halklarını anlatan yazılarda bulunmuştur (bkz. En eski kanıtlar).[4] Hiung-nu'lar hükümdarlarının kanlarının Tengri tarafından tanrısallaştırılmış olduğuna inanırlardı. Destanlarında, Tengri'nin yolladığı bir dişi ya da erkek kurdun tanrısal kanının çiftleşme yoluyla hükümdarlarının sülalesine karışmış olduğuna inandıkları çeşitli yollarla belirtilmektedir. En eskisi ve en yaygın olanı kutsal dişi kurt Asena hakkındaki efsanenin farklı sürümleridir. Birçok eski Türk topluluğunda, Göktürkler'de ve Orta Çağ'a kadar varolmuş Türk devletlerinde, kendi köklerinin kutsal Asena sülalesine dayandığını vurgulayan ve bu yüzden halkı tarafından yaşayan bir yarı tanrı olarak görülmüş olan Türk hükümdarlarına rastlayabiliriz. Bu hükümdarlar, Tengri'yi yeryüzünde temsil eden Tengri'nin oğulları olarak kabul edilmiştir. Tengri'nin bu hükümdarlara verdiği kudretli hükümdar ruhu olan kut'u elde etmiş olduklarına inanılarak adlarına Tengrikut ya da kutluğ gibi ilaveler yapılmıştır.[4] Göktürkler Göktürkler, Türk toplulukları arasında inançları, kültürleri ve politikaları hakkında kıymetli bilgiler içeren yazılı kanıtlar bırakan ilk ulus olmuştur. Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan eski Türk inancını sadece bir söz ile açıklamaktadır:[2] „üzä kök tänri asra yağız yer kılıntıkda, ekin ara kişi oğlı kılınmış.“  (Üstte mavi Gök, aşağıda yağız yer meydana geldiğinde, ikisinin arasında insan oğlu kılınmış.) Göktürk hükümdarlarının unvanları daima Tengri ile olan bağlantılarına değinir; mesela "kök tengri yaratmış" ya da „tänri täg tänri yaratmış türk bilge kağan“ [2] Göktürk İmparatorluğu'nda Tengricilik tek tanrıcı bir din olarak görünmektedir ve muhakkak birçok başka inançları da barındırmış olan bu kültürde en büyük rolü oynamış ve hatta bu dönemde en parlak zamanlarından birini yaşamıştır. Göktürk hükümdarları halkları tarafından, yaşayan bir tanrı oğlu olarak kabul edilmiştir. Dört 'il'e ayrılmış olan devletin bu illerinin yönetimi dört il han'ca temsil edilmiş ve bu ilhanlar da halkları tarafından tanrısal muamele görmüşlerdir. Ölen bir Han ya da Kağan'ın ölümden sonra da tanrısal varlığını sürdürdüğüne inanılmış ve halkına destek olmaya devam etmesi için her sene ölüm gününde onun için bir kurban kesilmiştir.[5] Ancak bunların yanında Göktürklere Doğu Hunlardan miras kalmış olan Çin etkileri de bulmak mümkündür: Doğu Hun İmparatorluğu'nun dağılmasından sonra son hükümdarların oğullarının birbirlerine düşman olmaları sağlanmış, güneyde kalan kısmı Han Çinleri ile birlik olmuş ve onların kültüründen etkilenmiştir. Bu dönemde ve sonraki yüzyıllarda, Tabgaçlar gibi birçok Türk topluluğunun Çinlerin arasında erimiş olduğu tahmin edilir. Bilge Kağan, atalarının yaptığı bu hataları yazılarında ayrıntılı olarak ele almış ve halkını Çinlilererden gelen tehlikeye karşı uyarmıştır. Bu yüzden Göktürklerde halkın bütünlüğünü korumak için etkili şekilde vurgulanan bir Türk milliyetçiliğine ve Tengriciliğe büyük önem verilmiştir. Buna rağmen 12 hayvanlı Çin takvimi ve göğün yönlerini hayvan isimleri ile tanımlamak gibi bazı etkiler kalmıştır. Böylece Göktürk İmparatorluğu topraklarının bölündüğü dört il, göğün hayvan isimleri ile adlandırılmasından dolayı Kartal ili, Domuz ili, Kaplan ili ve İt ili olarak adlandırılmıştır.[2] [5] Göktürk yazıtlarında bulunan diğer bir cümle, Tengricilikteki mahşer günü hakkında bir fikir verir: Üstte gök basamasa, altta yer delinmese, Türk milleti, senin ilini, senin töreni kim bozabilir? Böylece Göktürklerde dünyanın sonunun 'gök'ün yıkılması ve yerin çökmesi ile gerçekleşeceğine inanıldığı söylenebilir.[5] Kalıntılardan birinde, Budizm'in Türklerin arasında yayılmaması için uyarıcı bir metin bulunmaktadır. Metinde Büyük Kağan'ın kardeşi, Budizmin, Türkleri umursamaz, tembel ve edilgin yaptığını ve bunun önlenmesi gerektiğini kaydetmektedir.[2] Tengriciliğin diğer inançlara karşı anlayışının ve hoşgörüsünün kanıtlarını bulmak mümkündür. Örneğin, Karadeniz'in kuzeyinde yapılan kazılarda, Tengrici oldukları bilinen Ön Bulgarlar'ın kalıntıları arasında, Musevi, Hristiyan ve Budistlerin de olduğuna dair kanıtlar bulunmuştur.[6]. Moğollar Moğolların ve birçok Türk boyunun önderi olan Cengiz Han'ın da diğer inançlara karşı düşmanca bir tutumu yoktu. Savaş olmayan zamanlarda, hatta bazen savaşlardan sonra, Budist manastırlarında dinlenir, meditasyon ve oruç ile "ruhunu arıtırdı". Tengrist halkları birleştirip insanlık tarihinin en büyük devletini kurmuş olan hükümdar, konuşmalarına daima, Sonsuz "Kök Tengri'nin" (mavi Gök'ün) dileğiyle.. sözü ile başlardı. Cengiz Han'ın döneminde Tengricilik, Hunlardan ve Göktürklerden sonra, tekrar ve son kez, büyük bir ün kazanmıştı.[3] Kubilay Kağan, Çin'i fethettikten sonra oradaki yaygın dinlerle de ilgilenmeye başlamıştır. Örneğin; Tengricilik ile zaten akrabalığı olan Çinlilere ait "tek bir gök felsefesi" Tien Min'i taklit etmiştir. Ama özellikle Budist Uygur-Türk rahiplerinin bilgilerine ve eğitimlerine hayran kalmış ve onlardan bir heyeti, Buda'nın felsefesini Moğolların arasında da yaymak ve yeni bir Buda tapınağı kurmak görevi ile Karakurum'a göndermiştir. Bu rahipler sadece bugüne kadar Moğolistan'da var olan Lamaizmi değil, Uygurların kendi dillerine göre şekillendirdikleri sanskrit alfabesini de Moğolistan'a taşımışlardır.[7] [2] Ama Budizm'e rağmen, Tengricilik Moğolistan'daki ağırlığını sürdürmüş, Budizm, Tengriciliğin içine ilave edilmiştir. Bugünkü Moğolların Budizmi, küçük bir Buda heykelini, boylarının Ongun'u ve ulu ataları Cengiz Han'ın resmi ile birlikte çadırın kutsal sayılan kuzey köşesine yerleştirmekten ibarettir.[3] Avrupa'da Tengricilik Tengricilik, Hunlar, Avarlar, Ön Bulgarlar, (Türk Bulgarlar), Kumanlar ve antik çağın bazı diğer savaşçı Türk ve Moğol toplulukları ve daha sonra da Cengiz Han'ın Altın Ordusu tarafından Avrupa'ya da taşınmıştır. Bu inanç göçebe yaşamına o kadar bağlıdır ki, Tengrici kavimlerin yerleşik bir yaşama geçişleri daima göçebe hayatı ile birlikte Tengriciliği de bırakmalarını ve diğer inançları kabul etmelerini beraberinde getirmiştir. Göçebeliği bırakmayan kavimler, Tengriciliği de bırakmamışlardır. Doğu ve Orta Avrupa'da, Orta Çağ'ın sonlarına kadar, Tengri'ye dua eden bazı ufak göçebe kavimlere rastlamak mümkün olmuştur. [8] "Tudomany" sözcüğü eski Macarcada "sihir" ya da "esrarengiz bilgi" anlamına gelirdi (günümüzde "bilim" demektir). "Taltos" denilen Macar Şamanları günlerce sürebilen bir baygınlıktan sonra "tudomany"yi elde ederlerdi. "Taltos" sözcüğü Eski Türkçe "tal-" ya da "talt-"'dan (günümüz Türkçesi: "dalmak") kaynaklanır ve "bayılmak" ya da "şuurunu kaybetmek" anlamına gelir. Şaman olma işlemi, şaman olacak kişinin kendinden geçmiş bir vaziyette "Gök'e kadar uzanan ağaca" (Macarca "Tetejetlen nagy fa") tırmanması ile gerçekleşirdi. Bu "Dünyalar Ağacı", bu halkların inancının bir parçasıydı.[9] Ön Bulgarlar, Gök tanrısı Tengri'ye "Tangra" derlerdi [10] ve Tengricilik için tipik olan dağların kutsallığına inanma kapsamında Balkan'ın en yüksek dağına "Tangra" adını verdiler. Bu dağın adı Osmanlılar tarafından 15. yüzyılda "Maaşallah"'a çevrilene kadar böyle kalmıştır. Bugünkü Bulgarca'da bu dağın adı Maaşallah'tan türetilmiş şekilde "Musala"'dır.[11] Ayrıca şimdiye kadar bulunan 80 civarında eski Bulgar Run yazıtının neredeyse hepsinde "Tangra"nın adı geçmektedir. Bulgarlardan önce de Trakyalılar ve Yunanlar tarafından kutsal sayılmış olan ve eteklerinde eski Yunan tapınakları bulunan Perpenikon Dağı'nın en yüksek zirvesindeki dikili taşa, eski verimlilik tanrıçası olan Umay'ın resmi kazınmıştır. [12] Bulgarların Tengriciliği 864 yılında Han Boris (Mikail) I.'in Hristiyanlığı kabul etmesi ile sona ermiştir. Avrupa'ya göç etmiş olan göçebe Tengrici kavimler, yerli olmaları ile birlikte zamanla eski inançlarını unutmuş ve yerli Slav, Germen ve Roman halklarıyla karışmışlardır. Diğer Türkler 10. yüzyıl öncesinde Araplar ve Farslarla temasa girip, bazen gönüllü olmadan İslam'ı kabul etmiş olan Türk boyları vardır. Ama İslam'ı toplu halde kabul etmiş olan ilk büyük Türk topluluğu, Saltuk Buğra Karahan emri altındaki Karahanlılar olmuşlardır (920)[2]. Bundan sonra İslam, Orta Asya'nın güneybatısındaki Türk kavimleri arasında hızla yayılmıştır. Bazı Türk kavimlerinin İslama katılmadan evvel Nestoryan Hristiyanları oldukları hakkında da kanıtlar bulmak mümkündür. 581 yılından kalma bir Farsça yazıda, bir savaştan sonra esir düşen Türk askerlerinin yüzlerinde Haç dövmeleri bulunduğundan söz edilir.[2] 762 yılında Bögü Kağan, Göktürk ülkesinin parçalanmasından doğmuş olan Uygur ülkesinde, Mani dinini ülkenin resmî inancı olarak ilan etmiştir. Ama Farslardan alınmış olan Mani dini, eski Türklerin Tengricilik ilkeleriyle kesinlikle bağdaşmadığından Uygur halkının tümüyle bu dini kabul ettiğine inanmak zordur.[2] Bundan yüz yıl kadar sonra, Uygurların çoğunluğu Budizmi kabul edip bu temelin üzerine ilk "yerleşik Türk kültürünü" geliştirmişlerdir. Hatta Budizmin öncüleri olup, dini diğer halkların arasında yaymaya başlamışlar, binlerce Çince ve Sanskritçe Budist yazısını özenle Türkçe'ye çevirmişlerdir. Budizmi kendi kültürlerine göre şekillendirmiş ve hatta ilk kez kadınlar için bir manastır inşa ederek "Budist rahibeler" geleneğini başlatmışlardır. Kırgızlar'ın saldırısından sonra bir süre göçebeliğe geri dönmek zorunda kalmışlardır. Bugünkü Uygurlar çoğunlukla Müslümandır. Uygurlar bazı gelenekleri Budizm'den İslam'a taşımışlardır. Örneğin, kendini ruhsallığa adamış, maddi varlığı olmayan, göçmen rahip geleneğini İslam'da da devam ettirerek, kapı kapı dolaşarak hayır duaları ile geçimini sağlayan ve bazen ermiş olarak görülen derviş geleneğini çıkarmışlardır. İslam'daki tüm derviş şekilleri buradan kaynaklanmışdır. [2] 16. yüzyıldan sonra, Sibirya'nın Türk kavimleri Ruslar tarafından gitgide Hristiyanlaştırılmış ve Slavlaştırılmıştır. Ama bu toplulukların Hristiyanlığında hâlâ Tengricilik kalıntılarını bulmak mümkündür. Örneğin hâlâ Şaman geleneği sürdürülmektedir ve köylerdeki Şamanlara olan güven, köyün papazına ya da doktoruna olan güvenden daha fazladır. Bugün Tengricilik artık sadece Moğollarda Lamaizm ile karışmış bir şekilde ve hâlâ doğaya bağlı ve göçebe yaşam sürdüren bazı Sibiryalı küçük Türk kavimlerinde görülmektedir. Tengriciliği bugüne kadar muhafaza etmiş olan kavimler daima göçebe olmuşlardır. Bazı Müslüman Türkmen ve Kırgız boyları hâlâ tamamen veya kısmen göçebe bir yaşam sürdürmektedirler. Bu boylarda, eski dini törelerini İslami dualar ile karışık şekilde uygulayan şamanlara rastlamak mümkündür.[2] Son yüzyıllarda birkaç defa Tengriciliği modernleştirme ve canlandırma denemeleri yapılmıştır. Bu çabalardan biri, Altay bölgesinde doğmuş olan ve Batılı bilimcilerin Burhanizm dedikleri Ak Yang dır (Ak Din). 1902 yılından 1930 yılına kadar süren Ak Din'in en önemli özelliği Şamanlara ve Ruslara karşı düşmanlığıdır. Onlara göre Şamanlar, yüzyıllar boyunca diğer dinlerin ritüellerini taklit etmiş ve saçma sapan şeyler yapmaya başlamışlardır. Ak Din, Şamanların Gök'ün (yani Tengri'nin) değil, yeraltının, yani kötülüğün temsilcileri olduklarını vurgulamış ve Şamanları yok etmeye çağırmıştır. Ak Din için vaaz verilen toplantılarda Şaman elbiseleri, Şaman davulları ve hatta Rusların şeytanlığı olarak görülen Rus kâğıt paraları bile yakılmıştır. Bu uygulamalara 1930 yılında Ruslar tarafından, şiddetli ve kanlı bir şekilde son verilmiştir.[1] Gökteki Kutsal Nesneler Güneş, ay, ateş ve su, Tengri'nin kudretinin sembolleridir. İnsanların Gök'e dua ederek elde ettiklerine inandıkları "Buyan" adlı enerji, güneşin göğün neresinde durduğuna bağlı olarak değişir. En fazla buyanın yeni ay ve dolunayda elde edilebildiğine inanılır. Senenin en uzun gününün yaşandığı ve gündüz ile gecenin eşit olduğu günler, en önemli bayramlardır.[3] Yılbaşı, 21 Aralık'tan sonra gelen ilk yeni ayda, "Kızıl Güneş Bayramı" 21 Haziran'dan sonra gelen ilk dolunayda kutlanır.[3] Venüs gezegeninin Türkler'deki adı "Erklik," Moğollar'daki adı "Tsolman"dır. "Ateşli ok" denilen yıldız kaymalarını ve yeryüzüne düşen meteorları Erklik Han'ın gönderdiğine inanılır (Erlik Han ile karıştırılmamalı). Büyük ayı yıldızlarına Moğollar'da Doolon Obdog ("Yedi Yaş Damlalı Adam") derler. Gök'ün Ülker yıldızlarına bağlı olduğuna, ve Ülker'in etrafında döndüğüne inanılır.[3] [4] Beyaz Ay bayramında 14 adet tütsü yakılır. Bunların ilk yedisi "Yedi Yaş Damlalı Adam" ve diğer yedisi Ülker içindir. [3] Üç-Dünya kozmolojisi Çoğu eski inançlardaki gibi Tengricilikte de gerçek âlemin yanında bir "gök âlemi," bir de "yeraltı âlemi" vardır. Bu âlemlerin arasındaki tek bağlantı, dünyanın merkezinde duran "Dünyalar Ağacı"dır. Gök âlemi ve yeraltı aleminin yedişer katları vardır (bazen yeraltı 9, gök de 17 kat olarak geçmektedir). Şamanlar bu âlemlere yolculuk yapmak için birçok girişler tanırlar. Bu âlemlerin katlarında, aynı yeryüzündeki insanlar gibi bir hayat sürdüren varlıklar vardır. Onların da kendi saygı gösterdikleri ruhları ve şamanları vardır. Bazen bu varlıklar yeryüzünü ziyaret ederler ama insanlara görünmezler. Sadece ateşin garip bir cızırtısında ya da bir tilkinin havlamasında kendilerini belli ederler ve şamana görünürler. [3] [5] Yeraltı âlemi ("Yerlik") Yeraltı âleminin yeryüzü ile çok benzerlikleri vardır ama yeraltı halkının insanlarda olduğuna inanıldığı gibi 3 ruhu değil, sadece 2 ruhu vardır. Onlarda, vücut ısısını üreten ve nefes alınmasını sağlayan "ami ruhu" eksiktir. Bu yüzden çok beyaz tenlilerdir ve kanları çok koyu renklidir. Yeraltı âleminin güneşi ve ayı çok daha az ışık verir. Yeraltında da ormanlar, ırmaklar ve yerleşim yerleri vardır.[3] Yeraltı âleminin efendisi Erlik Han'dır (Moğolca: Erleg Han). Erlik, Tengri'nin bir oğludur. Yeraltında yeniden doğmayı bekleyen ruhları da Erlik Han kontrol eder. Eğer hasta bir insanın "süne ruhu" daha ölmeden yeraltı âlemine kayarsa bir şaman, Erlik Han ile pazarlık yaparak onu tekrar geri getirebilir. Eğer bunu başaramazsa hasta ölür.[3] Gök âlemi Gök âleminin de yeraltı alemi gibi yeryüzü ile benzerlikleri vardır ama bu âlemde insanların ruhları bulunmaz. Bu âlem yeryüzünden çok daha aydınlıktır. Bazı rivayetlere göre yedi tane güneşi vardır. Yeryüzündeki şamanlar bu âlemi ziyaret edebilirler. Burada sağlıklı, hiç dokunulmamış bir doğa vardır ve buranın yerlileri atalarının geleneklerinden hiçbir zaman sapmamışlardır. Bu âlem Tengri'nin diğer bir oğlu olan Ülgen'in himayesi altındadır. Bazı günlerde Gök âleminin kapısı aralanır ve ışığı bulutların arasından parlar. Bu anlar, şaman dualarının en tesirli olduğu anlardır. Bir şaman, kendisini gök âlemine götüren hayali yolculuğunu bir kuşun, geyiğin ya da atın sırtına binerek, ya da bu hayvanların şekline girerek gerçekleştirir.[3] Bir Tengricinin dünyayı görüşü Bir tengriciye göre dünya sadece üç boyutlu bir ortam değil, aynı zamanda durmadan dönen bir çemberdir. Herşey bu çemberin içine bağlıdır ve çember durmadan eskir ve yenilenir. Dünyanın üç boyutu, güneşin hareketi, durmadan hareket halinde olan mevsimler ve bütün yaratıkların ölümden sonra tekrar doğan ruhlarından oluşur [3]. İnsanların üç ruhu Tengricilikte, insanların ve hayvanların birden çok ruha sahip olduklarına inanılır. Genelde her insanın üç ruha sahip olduğu kabul edilir ama ruhların isimleri, özellikleri ve sayıları bazı kavimlerde farklı olabilir: örneğin, Sibirya'nın kuzeyinde yaşayan ve bir Moğol halkı olan Samoyetler, kadınların dört, erkeklerin beş ruha sahip olduklarına inanmaktadırlar.[3] [4] Ruh türleri Kuzey Amerika'da, Orta ve Kuzey Asya'da araştırmalarda bulunmuş olan Paulsen ve Hultkratz bu ruh inancının bütün halklarda aynı olan iki ruhunu şöyle açıklamışlardır:     * Nefes, hayat ya da beden ruhu     * Gölge ruhu/serbest ruh Bunların yanında kavimden kavime değişen "kısmet ruhu," "koruyucu ruh" ve bir de "çocuk ruhu" inancını tarif etmişlerdir. Yeni doğan bir çocuğun "Omi ruhu" olduğuna, ve bu çocuk bir yaşına girdiğinde bu ruhun "Ergen ruhu"na dönüştüğüne inanılır. Ayrıca aynı kavme ait olan insanların bir "kolektif ruh"a sahip olduklarına inandıkları tespit edilmiştir. Bu "kolektif ruh" inancı, aynı türe ait olan hayvanlara da yansıtılır. Yani, aynı türe ait olan hayvanların büyük bir toplu ruha bağlı olduklarına inanılır.[13] Ruh adları Türklerde ve Moğollarda insan ruhları için birçok farklı isimler bulunur ama bunların özellikleri ve anlamları henüz yeterince araştırılmış değildir.     * Türklerde: Özüt, Süne, Kut, Sür Salkin, Tın, Körmös, Yula     * Moğollarda: Sünesün, Amin, Kut, Sülde[4] Jean Paul Roux, bu ruhların yanında, bir de Uygurlar'ın Budist dönemlerinden kalan yazılarda sözü edilen "Özkonuk" ruhuna dikkati çeker.[4] Moğolistan'a araştırmalar yapmak için gidip sonunda hayatını Tengriciliğe adamış ve "Sarangel Odigen" adlı Şamaniçe olarak Moğolistan'da vefat eden bilimci Julie Stewart, Tengricilik hakkında yazdığı makalelerinden birinde ruh inancını şöyle tarif etmiştir:     * Amin ruhu: Nefes almayı ve vücut ısısını sağlar. Amin ruhu tekrar canlandırır. (Bu ruhun Türklerdeki adı "Özüt" olsa gerek. Kaşgarlı Mahmud, yazdığı Divân-ı Lügat-it Türk adlı eserinde "Özüt ruhu"nu nefes ruhu olarak tarif etmiştir).     * Sünesün ruhu: Vücudun dışında, suya gider, suyun içinde hareket eder. Aynı doğadaki su çemberi gibi bir varlık sürdürür. İnsan ölünce yeraltı dünyasına iner. Tekrar dünyaya gelmesi gerektiğinde, bir kaynaktan çıkar ve bebeğin içine girer. (Türklerde "Süne ruhu").     * Sülde ruhu: Bir insana kişiliğini veren ruh. Benlik ruhu. Diğer ruhlar insan vücudunu terk ederse sadece baygınlığa, benliğini yitirmeye ya da komaya yol açarlar, ama eğer bu ruh vücudu terk ederse insan ölür. İnsan ölünce doğada bir cisme girer ve Yer Su ruhu olur. Tekrar dünyaya gelmez. [3] Hayvanların iki ruhu vardır. Hayvan öldüğünde bunlardan birisi tekrar dünyaya gelir ve diğeri doğaya yerleşir. Hayvanlar yeniden dirilebilen bir ruha sahip oldukları için, onlara da saygılı davranmak ve eziyet etmemek gerekir. Kut, Tengrikut ve Iduk "Kut" Tengrinin sadece hükümdarlara verdiği güçlü bir ruhtur. Tengri bu ruhu bir kağana, uygun gördüğü zaman verir ve yine uygun gördüğü zaman geri alır. Bu ruha sahip olan bir kağanın unvanına "Tengrikut" eklenir. "Iduk" Umay'ın, Yer Su'ların ve bazı diğer dişi cinsiyetli kutsal varlıkların ismine katılan bir ektir ve henüz yeterince araştırılmamıştır. Jean Paul Roux'un fikrine göre, "Kut"un dişi varlıklara verilen uyarlamasıdır.[4] [14] Tengri'nin yanındaki diğer kutsal varlıklar Tengricilikte ataların kutsal sayılması ve hatta bazı büyük hükümdarların ölümlerinden sonra tanrı olarak kabul edilmesinden dolayı, kabileden kabileye farklı tanrısal varlıklar bulunur. Bu yüzden Tengriciliğin bütün kutsal varlıklarını bir araya toplanması imkansız gibidir. Örneğin, Altaylarda çok yüksek bir tanrı olarak görülen Kara Han'ın Oğuz Han'ın babası olduğu düşünülmektedir. Ayrıca Macar bilimcilere göre, Macarca'daki "tanrı" anlamına gelen "Isten" kelimesi İstemi Kağan'a ölümünden sonra tanrı olarak tapılmasından kaynaklanmaktadır.[15] [5] Tengriciliğin bir tek-tanrı dini olup olmadığı hakkında farklı görüşler var olduğu için, bu kutsal varlıkların gerçekten "tanrı" olarak mı, yoksa sadece "güçlü ruhlar" olarak mı adlandırılması gerektiği kesin olarak söylenememektedir. Bu konu hakkında, bilimcilerin farklı görüşleri aşağıda Tek-Tanrı Kuramı başlığı altında ele alınmıştır. En tanınmış kutsal varlıklar Tengrinin yanında Tengriciliğin coğrafyasında en yaygın ve en tanınmış kutsal varlıklar şunlardır:     * Umay (Iduk Umay ya da Tenger Ninyan da denir): Bereket tanrıçası. Tengri'nin kızı.     * Ülgen (Altaylar'da Adakutay, Yakutlar'da Ak Toyun): Tengri'nin oğlu. Gök âleminin (cennetin) efendisi.     * Erlik Han (Yeraltı âlemi=Yerlik/Erlik): Tengri'nin oğlu. Yeraltı âleminin efendisi. Sibirya Türklerinde Günümüzdeki Yakutlar ve Altaylar yukarıda sayılan dört tanrısal varlığın yanında ayrıca şu kutsal varlıkları tanımaktadırlar:[5]     * Kara Han: Altaylılarda yüksek derecede bir tanrı. Gök'ün en yüksek katında, altın bir sarayda, altın bir taht'da oturduğu anlatılır. Altayların yaratılış efsanesinde hatta insanların yaratıcısı olarak gösterilir.     * Ayzıt ya da Aykız: Aşk, güzellik ve Ay tanrıçası. Gök'ün 3. katında oturur. Kamlar alkışlarında (alkış= Dua) inanılmaz güzelliğini methederler.     * Gün Ana: Güneş tanrıçası. Güneş ile birlikte Gök'ün 7., yani en yüksek katında oturur.     * Ay ata ya da Ay dede: Ay tanrısı. Ay ile birlikte Gök'ün 6. katında oturur.     * Alasbatır: Ev hayvanlarının koruyucusu.     * Ancasın: Yıldırımların efendisi.     * Su Iyesi: Su tanrıçası.     * Taş Gaşıt: Kısmet tanrısı.     * Andarkan: Ateşin efendisi. Eski Kırgızlarda bir bitki tanrıçası aynı isimi taşıyordu.     * Satılay: Kötülük tanrıçası. İnsanların dengesini bozar, yoldan çıkarır ve ruh hastalıkları getirir. Çaresiz insanları intihar etmeye ikna eder.     * Kış Han: Kışın efendisi.     * Arah, Toyer, Tarila, Sabıray: Yeraltı âleminde, insanların ruhları hakkında kararlar veren hakim derecesindeki ruhlar.     * Gölpön Ata: Koyunların koruyucusu.     * Erdenay: Haberci. Tanrıların insanlara bildirmek istedikleri iyi kararları insanlara ileten ruh.     * Kambar Ata: Atların koruyucusu. hessenlu-azerbaycan Doğa ruhları Tengricilikte doğa ruhlarla doludur. Bu ruhlar bulundukları yerlere ve özelliklerine göre kategorilere ayrılırlar. Bunların isimleri Tengrici halkların farklı dilleri ve lehçelerine göre değişebilir. Ama bunlar genel olarak iki büyük gruba ayrılabilirler: [14]     * Gök ile bağlantısı olan ruhlar: Bunların adlarına çoğunlukla "kök-" (mavi) ya da "-tengri" (gök) kelimeleri eklenir.     * Yer ile bağlantısı olan ruhlar: Bunlar toplu olarak Türklerde "Yer su" ve Moğollarda "Gazriin ezen" olarak adlandırılırlar. Rafael Bezertinov yazdığı "Tengrianizm: Religion of Turks and Mongols" adlı kitabında[14], Türklerde 17 kutsal varlığın (Tengri, Umay, Erlik, Ülgen vs.), Moğollarda ise 99 "Gök ruhları"nın 77 "Yer ruhları" ile karşı karşıya durduklarını ortaya koymaktadır. Ayrıca, çoğunlukla Tengri ile bağlantılı olarak kullanılan "kök" (mavi) kelimesinin, bir "gök ruhu" taşıdığı inanılan yaratıklara da eklendiğine dikkati çeker;     ‘Kuk’ lakabı ayrıca, at, koç, boğa, geyik, köpek ve kurt gibi, bazı hayvanlara da verilmektedir. Bu yakıştırma hayvanın rengine (alaca) değil, Gök'e ait olmasına dair verilirdi: Kuk – Tengre, yani kutsal öze sahip." Şamanlar birçok ruhu kontrol edebilir ama bazı gök ruhları o kadar güçlüdürler ki bir şaman onları etkileyemez. Bir ruh sadece, denge bozulduysa ve düzeltilmesi gerekliyse rahatsız edilebilir. Önemsiz meseleler veya sırf merak için rahatsız edilmemeleri gerekir.[3] Moğollarda Tengrinin yanındaki en güçlü kutsal varlıklar, Gök'ün ayrı yönlerinde bulunduklarına inanılan dört kudretli gök ruhlarıdır. Moğollar bunların adlarına da "-tenger" (gök) eklerler:     * Erleg Han (Erlik Han), yeraltının efendisi. Doğu-"tenger"i.     * Usan Han, su ruhlarının efendisi. Güney-tengeri.     * Tatay Tenger, kuzeyden çağrılır. Fırtınaların, yıldırımların ve hortumların efendisi. Moğolların bu gök ruhları çok güçlüdür ve etkilenemezler. Şamanlar onlardan sadece bir ayinde yardımcı olmalarını rica edebilir. Bu ruh gruplarının dışında bir de Çor (Moğolca: Çotgor), Ozor, Ongun, Körmöz ve Burhan ruhları vardır.     * Yer su (Moğolca: Gazriin Ezen, Yakutca: Ayy): Yer ile bağlantısı olan doğa ruhları. Bir dağın, gölün, ırmağın, kayanın, ağacın, köyün, binanın; hatta bütün bir ülkenin ruhu olabilirler.     * Çor (Moğolca: Çotgor): Dengeyi bozan, bedensel ve ruhsal hastalıklar getiren kötülük ruhları. Bazı Çor'lar ölmüş insanların, yeraltı aleminin yolunu bulamamış olan Süne-ruhlarıdır. Bu takdirde bir şamanın bu ruhu tekrar yola getirmesi gerekir. Diğer kötülük ruhları tekrar canlandırma çemberinin dışında dururlar ve sonsuza dek doğada dolaşırlar. Şamanlar bu ruhları etkileyip iyi bir yardımcı ruh haline getirebilirler.     * Ozor ruhları, Ongun ruhları ve Burhan ruhları çoğunlukla iyi ruhlardır, ama zamandan zamana sorun da yaratabilirler. Ozor ve Ongun ruhları bazı ataların bir süre boyunca doğada dolaşan Sülde ruhlarıdır. Bu ruhlar şamanların törenlerinde en önemli yardımcılarıdır.     * Körmöz (Moğolca: Utha): Ölmüş şamanların ruhlarıdırlar. Körmözler daima canlı şamanların yanında bulunur, onlara yol gösterip yardımcı olurlar. Körmözler birçok şaman kuşaklarının tecrübesine sahiplerdir. İyi ve kötü Körmözler vardır. Ayrıca Körmözler yeni ölen insanların ruhlarına yol gösterirler ve onları gitmeleri gereken yere götürürler.     * Burhan: Burhanlar çok güçlüdürler ve bir şaman onları etkileyemez. Eğer bir insanı hasta ettilerse, sadece hastayı rahat bırakmalarını rica edilebilirler. Sadece çok güçlü bir yardımcı ruhu olan bir şaman, Burhan ruhunu kontrol edebilir. Bu uygulamadan sonra o Burhan bir Ongun'un içinde tutulan Ongun ruhu olur.[3] Altaylıların bazı güçlü doğa-ruhları     * Altay Han: Altay dağlarının efendisi. Altay dağlarının zirvesinde oturduğuna inanılan çok güçlü bir ruh.     * Buncak Toyun: Buzul Toyun ile birlikte gök âleminin en yüksek katında büyük Kara Han'ın sarayına giden yolun bekçiliğini yapar.     * Demir Han: Güçlü bir dağ ruhu.     * Talay Han: Güçlü bir dağ ruhu.     * Okto Han: Yer Su kategorisinden, güçlü bir dağ ruhu.[5] Kutsal dağlar, göller ve ağaçlar Tengrici bir insanın doğaya karşı büyük saygısı vardır, çünkü doğa ruhlarla doludur. Büyük bir dağın, görkemli yaşlı bir ağacın, bir gölün ya da bir vahşi hayvanın bir ruhu ve böylece bir kişiliği vardır. İnsan doğadan sadece kendine ve ailesine lazım olduğu kadarını alır, savurganlık Tengriyi ve Yer suları öfkelendirir. Eğer insan doğadan bir şey alabildiyse bu sırf doğa ruhlarının rızası ile olmuştur. Bu yüzden onlara minnettar olması gerekir.[3] Çin'in Tang döneminden kaldığı düşünülen Göç destanında, Türkler 40 kuşaktan beri kutsal saydıkları ve ondan güç aldıkları bir kayayı Çinlilere bırakırlar. Gök aniden garip sarımsı bir renge bürünür, kuş ötüşleri ve doğadaki diğer sesler kesilir, bozkırlar sararmaya solmaya başlar, Türklerin ve sürülerinin arasında salgın hastalıklar çıkar ve doğadan Yer suların sesleri duyulur "gööç gööç" diye. Yer su ruhları bu şekilde kendilerine ihanet eden Türkleri memleketlerinden kovar ve cezalandırır. Dağ ruhlarının çok güçlü olduklarına inanılır ve bereket için onlara dua edilir. Her Tengrici halk, yaşadığı bölgenin en yüksek dağına hitap eder. Böylece günümüze kadar tüm Avrasya'da bazı dağ isimleri, bu eski inancın kalıntıları olarak muhafaza edilmiştir. Bir Dağ ruhuna edilen dua, bir "Oba" ya yöneltilir. Bu oba dağın yakınında bulunan ve o dağı temsil eden, 2-3 metre yüksekliğinde dallardan oluşan bir yığıntıdır. Bu obanın yanından geçen kimse üç kez etrafında dolanır ve sonunda obanın tepesine bir taş koyar. Böylece yolculuğunun devamı için uğur ve kendisi için güç aldığına inanır.[3] Bazı kavimlerde dağa verilecek kurban dağda bulunan bir gölün içine atılır. Bazı kutsal dağlar ve göller     * Han Tengri (Kazakistan) Kazakistan     * Altay dağları; zirvesinde Altay Han'ın oturduğuna inanılır.     * Issık Kul: Kırgızistan Kırgızların mitolojilerinde güçlü bir ruhu barındıran kutsal göl.     * Musala (Bulgaristan) Bulgaristan Bu dağ Balkanların en yüksek dağıdır ve 15. yüzyıla kadar Ön Bulgarların verdiği Tangra (Tengri) isimi ile tanımlanmıştır. Daha sonra Osmanlılar bu dağa "Maaşallah" ismini vermiştir. Günümüzdeki Bulgarlar Maaşallahtan türetilmiş olarak "Musala" derler.     * Tien Shan: (Uygurca: Tengri Tav, (Tanrı dağı)) Adak, kurban geleneği Tengricilikte iki türlü adak vardır; kanlı ve kansız adaklar.[3] [5] Kanlı adaklar En çok makbule geçtiğine inanılan adak hayvanları beyaz atlardır. Atların dışında koyun, keçi ve sığır da kurban edilir. Tengricilikte bir hayvanı kurban ederken dikkate alınması gereken birçok kural vardır. Bir hayvanın tekrar doğacak olan bir ruhu olduğu için, ona karşı saygı duyulur ve hayvana gereksiz acı vermemeye çalışılır. Kurban hayvanının başı kesilmez, çünkü ruhu kafasında, boynunda ve solunum yollarında bulunur, bu yüzden bölünmemesi gerekir. Ayrıca kanının akmaması, kemiklerinin kırılmaması ve hayvanın, postun karın kısmında bulunan bir yırtığın dışında tek parça kalması gerekir. Hayvanın karın kısmından bir kısım kesilir, buradan hayvanın içine el sokulup can damarı bölünür. Moğolistan'da hâlâ bu şekilde yapılmaktadır. Daha sonra hayvan ikiye bölünür ve iki ayrı ateşin üstüne asılır. Hangisinin dumanı dik bir şekilde göğe doğru çıkarsa o bölümü kül olana kadar ateşin üzerinde bırakılır çünkü o bölümün kokusunun Tengrinin hoşuna gittiğine inanılır. Günümüzün Müslüman Kırgızları, kurban bayramında da at kurban ederler. Kansız adaklar Kansız adak olarak özel seçilmiş çeşitli gıda malzemeleri, içki, tütün, silah, ev eşyaları ve at yarışları ile güreş gibi farklı şeyler kullanılır. Örneğin gök gürüldediğinde bir tas kımız, yoğurt ya da ayran ile üç kez çadırın etrafında dolanılır. Yıldırımın düştüğü noktada gençler Tengrinin hoşnutluğunu tekrar kazanmak için güreşler ederler. Ama her gün yapılan, en sık rastlanan adak, bir tas kımızdan Gök'ün dört yönüne doğru biraz sıçratarak o içkiyi böylece Tengriye, Ötükene, atalara adayıp gerisini bir dikişte içmektir. Bu gelenek günümüze kadar tüm Sibirya'da ve özellikle Moğolistan'da yaygındır. Bazen votka ile de yapılmaktadır.[3] Eski Türklerde cenaze törenleri Tengricilik'te bir insanın birden fazla ruha sahip olduğuna ve bu ruhların farklı özellikleri olduğuna inanılması, dönemsel ve bölgesel farklı cenaze merasimlerine yol açmıştır. Jean Paul Roux'a göre, eski Çin yazılarında Vu-Sun'ların cenazelerini erken dönemlerinde yaktıkları ve daha geç dönemlerde gömdükleri hakkında kanıtlar bulunmaktadır. Bazı diğer kaynaklara göre gömülecek cenazeler için mezarın konumu bir akarsunun yakınında seçilir, ve bu vücudun dışında akarsular yolu ile hareket eden süne ruhunun dikkate alındığına işaret eder. Diğer kaynaklarda mezarların konumu yüksek tepelerde seçildiğine kanıtlar bulunur, ve bu gök ile ilişkisi olan nefes ruhunun dikkate alındığına işaret eder. Kaşgarlı Mahmud da eski Türklerin cenaze gelenekleri hakkında çok faydalı bilgiler aktarmıştır. Yukarıda saydığımız geleneklerin yanısıra ağaçların üstünde sergilenen cenazeler olduğunu yazmaktadır. Ayrıca cenaze merasimlerinde geride kalan yakınların kendilerine tırnakları ve bıçaklar ile zarar verdiklerini yazmaktadır. Cenaze merasiminde özellikle yüzlerini yaralayıp, kan gelmesini sağlamaya önem verilmiştir, çünkü göz yaşlarının kan ile karışıp akmasının derin bir anlamı vardır. Birçok dikkate alınan gelenekler vardır: Cenaze çıkan bir evden 40 gün boyunca hiçbirşey alınıp bu eve hiçbirşey de verilmez. Bazı kavimlerde 40 gün boyunca ölünün adı anılmaz, aksi takdirde ölünün ruhu o evi terk etmeyeceğine ve gitmesi gereken yola çıkmayacağına inanılır. Jean-Paul Roux'nun Türklerin ve Moğolların Eski Dini başlıklı çalışmasından:[16]     “Ölümü izleyen dönemde bazen birdenbire ortaya çıkan, bazen önceden düzenlenen ağlayıp sızlamalar ile cenaze törenlerinde yer alan ritüele dayalı dövünmeleri birbirine karıştırmamak gerekir. Çinliler bu ayrımı gayet iyi yapmıştır, konuyla ilgili tanımlamaları klâsik niteliktedir: ‘Onlar, cenazenin içinde olduğu çadırın kapısı önüne gelir gelmez kanlarının gözyaşlarıyla birlikte aktığının görülmesi için yüzlerini bir bıçakla kesmektedirler.’ Jordanes bunun Hunlar tarafından da yapıldığını belirtmiştir. Diğer gözlemciler arasında İbn Faldan, ‘korkunç ve vahşi bir şekilde bağırıp ağlayan’ erkekler olduğunu açıklamaktadır. Aynı zamanda at yarışları düzenlenmekte, yani ölünün çevresinde düzensiz şekilde dönülmekte, ayrıca koyunlar ve atlar kurban edilerek ‘çadırın önüne serilmektedir’. Ölünün seyredilmesi için açıkta bırakıldığı süreyle ilgili olarak dikkat çeken yedi rakamına, çoğu kez değişik faaliyetler söz konusu olduğunda da rastlanmaktadır: yedi yara, yedi defa çevresinde dönüş ...     Gömülme tarihi geldiğinde ceset, Herodot tarafından belirtildiği ve Pazırık kazılarında da görüldüğü gibi, en azından İskitler'de ve ayrıca Moğollarda, mezarına kadar taşınmak için araba üzerine konmaktadır. Tukiuler'de, Vuhuanlar'da, Huan-Huanlar'da ve diğer Türk kabilelerinde bunlara bir cenaze alayı eşlik etmektedir. Cenaze törenleri bir araya gelmek için büyük nedenlerden birini oluşturduğu için eskiden olduğu gibi günümüzde de halk toplanmakta ve bunun için uzak yerlerden gelinmektedir. Yabancı heyetler davet edilmektedir.”[16]     “Halen ölüme uçan ruhun shungkur, sungur şeklinde algılanmış olup olmadığını saptama olanağımız yok, ancak ‘öldü’ demek yerine shungkur boldi, ‘sungur hâline geldi’ deyiminin İslam dinini kabul ettikten sonra bile Batı Türklerinde kullanıldığı görülmektedir.” [16] Emel Esin'in Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu adlı eserinden:[17] “Kök Türkler hakkındaki Çin rivayetlerinden anlaşıldığına göre ceset, kubbeli ve yuvarlak biçimli olan Türk çadırına yatırılıyordu. Takvimde uygun bir gün seçerek yuğ merasiminin iki safhası icra edilirdi. Kök Türk beylerinin mezar taşlarında yuğ tarihleri verildiğine göre, gün belirlenirken bazı astrolojik düşüncelerin varlığından da söz edilebilir. Esasen görüleceği gibi, mezar taşlarında astrolojik simgeler de bulunuyordu. Merasim için seçilen günde ceset, at üzerine bindirilip bazen çadır şeklinde bir köşk içinde, silahları ve madeni ayna gibi kıymetli eşyaları yakılıyor ve başka bir mevsimde küller gömülüyordu. Türk kağanlarının mezar abideleri dağ şeklindeydi. Daha sonra Kök Türklerde ve Oğuz Türklerinde olduğu gibi ceset yakılmadan gömülüyorsa giyimli ve zırhlı olarak, silahları ve elinde bir kadeh içki bulunan ceset, atıyla mezara yerleştiriliyordu. Mezar abidesi olarak ölenin bir portresi ve hayatı sırasında giriştiği savaşlardan sahneler tasvir ediliyordu. Ölen kimsenin hayattayken savaşta öldürdüğü kişilerin simgesi olan taşlar veya heykellere balbal deniyor ve bunlar da mezarın etrafına dikiliyordu. Balballar ve ölene kurban edilen hayvanlar, öbür dünyada hizmete tahsis edilmiş sayılıyordu. J. R. Hamilton ve E. Tryjarski tarafından yeni okunan geyikli bir Kök Türk mezar taşı yazısından anlaşıldığı üzere, kurban edilen hayvanların da tasviri yapılıyordu. Ölenin, onun maiyetinin ve balballar ile kurbanlık hayvanların tasvirleri dikili taşa oyulmuş bir heykel veya kabartma olmaktaydı. Ölenin hayat safhalarını temsil eden levhalar da taşa naklediliyor veya az kabartmalı şekilde oyuluyor ya da kırmızı boyayla çiziliyordu. Bu eserlerin üslubu ilkel, fakat çarpıcı bir ifade biçimiyle kendini gösteriyordu. İnsan tasvirlerinin hiçbiri diğerine benzememek ile, kaynaklarda ölenin portresinin yapıldığı hakkındaki bilgi teyit edilmiş bulunmaktadır. Sin adı verilen bu mezar abidelerinin bazısında Türk sanatkârlarının adları da okunmuştur.” [17] Jean Paul Roux'nun Altay Türklerinde Ölüm başlıklı araştırmasından:[18]     “Aksine bir kanıt bulunmadığı sürece tarihsel çağdaki Altay toplumlarının cenaze töreni geleneklerinin, Orta Asya’nın tarih öncesi (Paleo-Asya, Altay veya Hint-Avrupa) geleneklerinin bir devamı olduğunu söyleyebiliriz.”[18]     “Sonuç olarak, Altaylıların cenaze törenleri için kullandıkları değişik yöntemleri aşağıdaki şemayla özetlemek mümkündür.     * Ağaçlar üzerinde sergilenen ceset     * Hayvanlara terk edilen ceset     * Yakılan ceset     * Mumyalama uygulanan ceset     * Gömülen ceset     Bu beş durumda 2. ve 3. sıradaki işlemlerden sonra, hemen hemen her zaman bir gömme işlemi gerçekleştirilmektedir.”[18]     “Çok sayıdaki metinden ölünün çadıra yerleştirildiğini öğrenmekteyiz. Kuşkusuz söz konusu olan çadır, ölenin hayattayken sahip olduğu çadır değildir. Bu çadır, genellikle cenaze törenleri için kullanılan ya da bu vesileyle kurulan özel bir yer, bir cenaze yeridir.” [18]     “Türklerin eski tarihlerden beri kefen kullandıkları kanıtlanmıştır.”[18]     “Genel olarak ölünün etlerle ve içeceklerle birlikte gömüldüğünü öne sürebilecek yeterli bilgimiz vardır.”[19]     “Özetle, öteki dünyada ihtiyacı olan her türlü nesneyi gömmekteler.”[18] Tengricilik'te din adamları: Kam ve Bakşi Tengricilik'te Kam (Şaman) kutsal birisi değildir. Sadece ruhlar ile iletişim kurabildiği için toplum ona saygı gösterir. Bu yüzden diğer dinlerden tanılan din adamları ile karşılaştırılması doğru olmaz. Kam'ın en önemli görevleri bozulan dengeyi tekrar yerine getirmek ve hastaları iyileştirmektir. İnsanlar günlük ibadetleri için bir kam'a ihtiyaçları yoktur. Bazı kamlar daha güçlü ruhlar ile iletişim kurabilir ve diğer kamlardan daha güçlü olur. Ak- ve Kara kamlar vardır. Bunların görevleri ve hünerleri farklıdır. Ak kamlar gök'e bağlı ruhlar ile iletişim kurar, kara kamlar ise yere ve yeraltı alemine bağlı ruhlar ile. Kamların giysilerine Manyak denir. Kam'ın manyağına asılı birsürü kendisine güç veren, ya da kendisini kötü ruhlara karşı koruyan eşyalar vardır.[3]. Kamların ateşle arınması     “Her şeyin ateşle arındırıldığına inanıyorlar. Dolayısıyla elçilerin veya prenslerin veya diğer herhangi bir yabancı kişinin gelmesi halinde, bu kişilerin ve getirdikleri hediyelerin tehlikeli olması, büyü yapmaları, zehir getirmeleri veya herhangi bir kötülük yapmaları olasılığına karşı arınmalarını sağlamak için ateş arasından geçmeleri gerekmektedir.” [16] Kamların doğaya verdikleri önem     “Daha önce belirlediğimiz gibi hayvan türlerinin yitirilmesi kaygısı, yani doğaya saygı, çevreyi koruma, ihtiyaçtan fazlasını tüketmeme veya şaman dininde hâkim-sahipleri incitmeme endişesi, oldukça iyi bilinen birçok töre ve geleneğin kaynağını oluşturur. En iyi şekilde Moğol çağında saptadığımız bu gelenekler, herhalde o çağdan çok önce ortaya çıkmışlardı; ama bunlar ancak Cengiz Han döneminde yasak altında yasalaştırılmışlardır.” [16] Kamların uygulamaları Çin kaynaklarından anlaşıldığına göre eski Orta Asya Şamanizminin temelleri Göktanrı, Güneş, Yer Su, atalar ve ocak (ateş) kültleridir. Bu bağlamda Asya halklarının inandığı Şamanlığın temelinde insan ve doğanın birlik ile beraberliği ve uyumu düşüncesi yer alır. “İbn-i Sina görünüşe göre Türkmenlerin, yani göçebe Türklerin bir kabilesinde gerçekleşen bir şaman seansına katılmıştır: ‘Bir kehanet elde edebilmek için başvurulduğunda kâhin her yönde koşmaya koyuluyor ve bayılıncaya dek nefes nefese kalıyor. Bu durumdayken hayalinin kendisine gösterdiği şeyleri dile getiriyor ve orada hazır bulunanlar, gereğini yapmak için sözlerini dikkatle dinliyorlar.’ Yine aynı 11. yüzyılda Kaşgarlı kam kelimesini dört kez kullanıyor. Bunu ‘kâhin’ şeklinde çeviriyor ve niteliğini üç örnekle açıklıyor: ‘Şamanlar anlaşılmayan çok sayıda kelime söylediler.’ ‘Şaman büyü yaptı.’ ‘Şaman bir kehanette bulundu.’” [16]     “Belki de bir tür kutsal kabul işlemi veya bu aşamaya erişmeyi kutlayan herhangi bir tören sonucunda, gereği gibi hazırlanan ve gerekli aletleri kuşanan şaman, müzik eşliğinde kendi etrafında dönerek çıkardığı hayvan seslerinden, uçma taklitlerinden, hayvan gibi zıplama veya sürünmelerinden, kendi varlığının bilincini unutacak kadar sarhoş hale gelebilecektir. Bu durumda, deneyimini, öte dünyaya yolculuğunu, zorlu yükselişini veya tehlikeli düşüşünü, hayvan biçimli ruhlarla olan savaşlarını, bitkin olarak kuvvetten düşünceye kadar mimiklerle canlandıracaktır. ... Burada esas olarak amaç, tinlerin bildikleri sırlar hakkında sorguya çekmek, yani gelecek hakkında bilgi edinmek; hatta kişilerin ruhunu, görünmez veya serseri yaratıklar tarafından çalınan ve onlar tarafından kaçırılmakla tehdit edilen ruhları aramak, yani büyü aracılığıyla tedavi etmektir.”[16] Rüzgâr tayı ve Buyanhışıg Tengriciliğin günümüze kadar çok canlı kalmış olan Moğolistan'da, insanların kişisel gücü "Rüzgâr tayı" olarak tanımlanır. Rüzgâr tayının gücü, insanın dünyasını dengede tutması ile bağlantılıdır. Çok güçlü bir rüzgâr tayı, insanın sağlam bir mantığa sahip olmasını, kişisel gücünü dışarıya yansıtmasını ve daima doğru kararlar vermesini sağlar. Eğer bir insan gücünü kötü niyetleri için kullanırsa ve böylece dengeyi bozarsa, bu onun rüzgâr tayını zayıflatır. Böylece kötülük yapan insanların kendilerine de zarar verdiklerine inanılır (Karma felsefesinde olduğu gibi). İnanışa göre, rüzgâr tayı hergün yapılabilen ufak uygulamalar ile güçlendirilebilir. Örneğin kıymetlı bir içecekten göğün dört yönüne doğru sıçratılarak, gök'e (Tengri'ye), yere ve atalara adak verilir ve dua edilir. Buyanhışıg ya da kısaca Buyan da rüzgâr tayına benzeyen bir kavramdır. Bir insanın davranışları ile güçlenir ya da zayıflar. Tabulara dikkat edilmediğinde, atalara karşı saygısızlık yapıldığında ve gereksiz yere doğaya zarar verilip hayvanlar öldürüldüğünde, doğadaki ruhlar öfkelenir ve insanın Buyanı zayıflar. Rüzgar tayında farklı olarak Buyan daha çok toplumsal bir enerji kaynağı olarak görülür. Bir kavime ait olan tek bir kişinin yaptığı hata ile tüm kavimin Buyanı zayıflayabilir. Bu yüzden insanlar birbirlerine karşı da hata yapmamaları için dikkat ederler. Bir kavimin Buyanını güçlendirmek için bir şaman tarafından yönetilen törenler yapılır. Rüzgar tayı ve Buyan inanışları, insanların bazı kurallara uyarak birbirleri ve çevreleri ile geçinmelerini sağlar.[3]. Bilim Eski Türklerin daima hareket hâlinde olmuş olmaları, bu yüzden yeterince kazı yapılabilecek yerleşim yerleri bulunamaması, yazı kullanmaya çok geç başlamış olmaları (6. yüzyıl) ve sık sık yabancı kültürlerin etkisi altında kalmış olmaları, antik Türkleri araştırmayı çok zor bir mesele hâline getirir. Ancak 6. yüzyıldan itibaren kendi yazdıkları dikilitaşlar bulunmaktadır. Bu dikilitaşlar eski Türkler'in neye inandıklarını kanıtlamakta ise de yabancı halkların kalıntılarında Türkleri tarif eden çok daha eski yazılar bulunur. En mühim bilgiler Çin, Arap, Fars ve Bizans yazıtlarında bulunur. Ancak bu halklar Türkleri çoğunlukla düşman olarak görmüş oldukları için yazdıkları da neredeyse hiç olumlu değildir. Bu yüzden yabancı kaynaklarda Tengrici Türkler 'iki ayak üstünde yürüyen köpekler', 'insanlık dışı barbarlar', 'kurt ya da köpek kafalılar' vs. gibi adlandırılmışlardır. Buna rağmen bu kaynaklarda da faydalı bilgiler bulmak mümkündür. [2] Orta Çağ'ın Türk araştırmacısı Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda tamamladığı Divân-ı Lügati't-Türk adlı sözlüğü, Tengriciliği araştırmak açısından en kıymetli kaynaktır. Kendisi Müslüman olan Kaşgarlı Mahmud kâfirler diye adlandırdığı Tengrici Türklerin yaptıklarını beğenmediğini her fırsatta belirtmiştir. Buna rağmen yazdığı eseri günümüze kadar, İslam öncesi Türkleri araştıran tüm bilimciler arasında en güvenilir kaynak olarak kabul edilir.[2] Günümüzde antik Türkleri ve onların inançlarını araştıran bilimcilerin sayıları artmıştır. Ancak birçok önemli noktalarda, tartışmaları hala devam eden farklı görüşler yaygındır. Tek-Tanrı kuramı Eski Türk inancının tektanrıcı mı yoksa çoktanrıcı mı olduğu hakkında farklı fikirler vardır. Bu noktada en mühim tartışma konusu Tengri kelimesinin hangi zamanda Gök, ve hangi zamanda Tanrı anlamında kullanılmış olduğudur. Her iki anlamı da her kaynakta mantıklı bir söylem oluşturur. Bu sorunun cevabını bulmak emin olabilmek için çok mühimdir. Viyana Üniversitesi'nin bir makalesinde, eski Türk inancı hakkında iki genel fikir olduğu şöyle açıklanmaktadır:[20]     1) Türklerde Şamanizm de Totemizm de yoktu. Türk dini tektanrıcı bir dindi: Bu fikir özellikle Türk bilimcileri tarafından temsil edilmektedir.     2) Türklerde hem Şamanizm hem Totemizm vardı: Eski dikilitaş yazılarında Şamanların sözü edilmese de daha geç yüzyıllarda var olduğu kanıtlanmıştır ve birçok kuzey Türk dillerinde kam kelimesi hâlâ bulunmaktadır. Türklerin Şamanist olduğu, örneğin bazı antik Çin yazıları ile de kanıtlanabilmektedir. Türklerdeki Totemizm hakkında pek fazla bilgi olmasa da, bazı kanıtlar buna işaret etmektedir. Scharlipp'e göre en mühim kanıt Türklerin türeyiş efsanesidir. Bu efsanede Türklerin kurtlardan türedikleri anlatılır. Ayrıca Türk orduları kurt kafası resmi olan bayraklarla savaşa gitmiş ve hatta ordunun yüksek düzeydeki önderlerine doğrudan Böri (Kurt) adını vermişlerdir. Jean Paul Roux bu konuya da diğerlerinden daha çok açıklık getirmektedir:     Tektanrıcı bir din olan eski Türk dininin yanı sıra çoktanrıcı bir yüzü de vardır. Türklerin güçlü bir hükümdarın egemenliği altında büyük topluluklar oluşturup büyük imparatorluklar kurdukları dönemlerde tektanrıcık ön plana çıkmış, ve çoktanrıcılık daha çok ayak takımını oluşturan halk arasında, veya ancak kavimler tekrar dağılıp anarşi içinde kaldıklarında yüzeye çıkmıştır. Göktanrısı Tengri yeryüzündeki oğlu olan hükümdar ile yakın bir bağı vardır. Hükümdar Tengrinin yeryüzündeki temsilcisidir. Tengri pantürkçü bir tanrı olsa da, aynı zamanda milli ve hükümdar özelliklerine sahiptir. Nasıl herkes yeryüzünde kağan'a kulluk ediyorsa, göğe, yani tüm kozmosun tanrısına da kulluk etmesi gerekiyor. Ancak bunlara rağmen, hatta Tüe'küe devletinin kalıntılarında bile Tengri'nin yanında başka tanrısal varlıklarla da karşılaşmaktayız. Bu varlıklar bazen Tanrının kendisi için kullanılan Tengri kelimesi ile ya da aziz kılınmış anlamına gelen İduk kelimesi ile tanımlanmaktadırlar. İduk, daha çok kağanın eşi olan Hatun ile bağlantılıdır. [4] Günümüzdeki yeni Tengricilik Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra, bu rejimden kurtulmuş olan Türk halkları tekrar kendi köklerini ve milli kişiliklerini aramaya başlamışlardır. Bu gelişme 1990'lı yıllarda ilk başta Tataristan'da, sonradan Rusya'da ve Kırgızistan'da belli olmuştur. Tataristan'da bu hareketin ismi ilk başlarda "Bizneng yul" (Bizim yol) iken sonradan "Tengirçilik" (Tengricilik) daha sık duyulur olmuştur. Zamanla Tengricilik halkın arasında yaygın olan bir heves olmaktan çıkmış, devlet tarafından desteklenmeye ve enstitüleri kurulmaya başlanmıştır. Böylece 1997 yılında Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te Tengrici bir topluluk kurulmuştur ve en son verilere göre 500.000 resmî üyeye sahiptir.[21] Tengriciliğin Kırgızistan'da bulunan başka önemli bir kuruluşu da "Tengir Ordo" (Tengri'nin Ordusu)'dur. Bu kuruluş Kırgızistan'ın parlamentosunda milletvekili olan Dastan Sarygulov tarafından kurulmuş ve yine kendisi tarafından yönetilmektedir.[21] Ayrıca Tengricilik araştırma merkezidir. Bu kuruluş İstanbul Üniversitesi'nin Türk Dünyası Araştırma Merkezi ile bir işbirliği yapmaktadır. Tengir Ordo'nun çalışmalarına zamanla diğer Türk halklarının da ilgisi artmış ve Orta Asya'da çok kez basına yansımıştır. Kazakistan'ın Başbakanı Nursultan Nazarbayev ve Kırgızistan'ın Başbakanı Askar Akayev yaptıkları konuşmalarında Tengriciliğin Türk halklarının ortak millî ve geleneksel inancı olduğunu vurgulamaktadırlar.[21] Tengriciliğin Moğolistan'daki organizasyonu "Golomt Center for Shamanist Studies" (Golomt Şamanist Çalışmalar Merkezi)'dir. Bu kurum Tengriciliği araştırmanın yanında, bu inancı batılı ülkelere de tanıtıp yayma amacıyla bir İngilizce İnternet sitesi yayınlamaktadır: tengerism.org - Tengricilik. Ayrıca Prof.Dr. Schagdaryn, ve Dr. Sendenjaviin Dulam gibi bazı Moğol bilimcileri dünyanın birçok yerinde yüksek okullarda konuşmalar yapmaktadırlar.[7] Bu gelişmelerin yanında Orta Asya ülkelerinin bayraklarında ve armalarında Tengricilikle alakası olan simgelerin geriye döndüğü dikkati çekmektedir. Özellikle Gök'ün mavi rengi ve kurt sembolleri günümüzün Türk Cumhuriyetleri'nin bayraklarında yer almaktadırlar. Yakutlar, tekrar doğmuş olan yeni Tengriciliklerine "Ayy" adını verirler. Türkiye'de de bazı entelektüel ve milliyetçi çevreler arasında "Göktanrı dini" dedikleri Tengriciliğe karşı ilgi artmaktadır. Kazakistan bayrağındaki gök mavisi rengi Gagavuz bayrağında, hem kurt hem mavi renk. Kırım Tatar Bayrağı (Kök Bayrak) Gökbayrak: Uygurlar'ın bayrağı ve Türkçülüğün sembollerinden birisi. Tengricilik'in esasları     * Çok tanrılı gibi gözükmesine rağmen aslında tek tanrılı bir dindir. Bu inanca göre Tengri tektir, en üstündür ve her şeyin yaratıcısıdır. Yine de bu konuda bir söz birliğine varılmış değildir.     * Tengriciler, kendi dinlerinin, kitaplı dinlerden önce var olduğuna inanırlar.     * Umay, Ülgen, Erlik Han gibi tanrı ve tanrıçalar, Gök-Tengri'nin özel melekleri olarak da kabul edilebilir.     * Tengriciler, doğaya çok önem verirler. Doğada bir dengenin olduğuna, bu dengenin değiştirilmesi durumunda insanların ve diğer canlıların zarar göreceklerine inanılır.     * Tengriciler, hayvanların ve bitkilerin de ruhları olduğuna inanırlar.     * Tengriciler, doğadaki diğer maddelerin de ruhları olduğuna inanırlar. (bkz. Yer-Su İnancı)     * Bazı dağlara, ormanlara ve ırmaklara kutsal değerler yüklerler.     * Tengriciler, bazı gezegenleri, uyduları, yıldızları, yıldız kümelerini ve diğer astronomik cisimleri kutsal sayarlar.     * Tengricilik'de erkeğin toplumdaki statüsü kadınınkinden üstün değildir. Tengricilik teriminin farklı şekilleri Tengrizm sözcüğü henüz yayılmak üzere olduğundan, farklı kavramlara da rastlamak mümkündür.     * Tengrizm, Tänriizm, Tengrianity     * Tengerizm (Moğollar'da)     * Tangriizm ya da Tangrizm (eski Bulgarların Tengrizm'i için "Tangra")     * Tengrianizm (Rafael Bezertinov'un kitabında)     * Tengricilik, Gök Tanrı Dini, Gök Tengri Dini (Türkiye'de)     * Tengirçilik (Kırgızlarda, Tatarlarda, Kazaklarda ve Altaylarda) Kitaplar     * Türklerin ve Moğolların Eski Dini / Jean-Paul Roux, ISBN 9758240706     * Altay Türklerinde Ölüm / Jean-Paul Roux, ISBN 9759970910     * Tengrianism: Religion of Türks and Mongols (Tengrianizm: Türklerin ve Moğolların Dini) / Rafael Bezertinov (Kitaptan bölümler (İngilizce))     * Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu / Emel ESİN, ISBN 9759970295     * Türk Mitolojisi, Yazar:Murat Uraz, ISBN 9759792359 Kaynaklar    1.  a b Tengricilik (Dr. Yaşar Kalafat)    2.  a b c d e f g h i j k l m Dr. Peter Laut: Vielfalt türkischer Religionen: Tänriismus, Universität Freiburg [1] (Almanca: Türklerde dinlerin çeşitliliği/ Freiburg Üniversitesi'nden Dr. Peter Laut)    3.  a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Julie Stewart - Mongolian Shamanism (ingl.)/ Moğol Şamanizmi (Türkçe tercümesi)    4.  a b c d e f g h Götter und Mythen in Zentralasien und Nordeurasien Käthe Uray-Kohalmi, Jean-Paul Roux, Pertev N. Boratav, Edith Vertes: ISBN 3-12-909870-4 İçinden: Jean-Paul Roux: Die alttürkische Mythologie (Eski Türk mitolojisi)    5.  a b c d e f g h Türk Mitolojisi, Murat Uraz, ISBN 9759792359    6.  "Bulgaria Illustrated History" Bojidar Dimitrov, Şubat`94    7.  a b www.eurasischesmagazin.de Tengriciliğin küreselleşmede olası rolü adlı makaleyi yazan Prof.Dr.Schagdaryn Bira ile bir röportaj    8.  Urreligion der Ungaren (Almanca) / Eski macarların inancı    9.  Wörterbuch der Mythologie, Band 2, Stuttgart 1973, Hsg. Norbert Reiter, S.249, M. de Ferdinandy adlı yazarın, Die Mythologie der Ungarn Macarların mitolojisi adlı makalesi   10.  Tangrist sanctuaries   11.  İngilizce Vikipedi'de Tangra maddesi   12.  University of Saskatchewan, Andrei Vinogradov, Din bilimi ve Antropoloji bölümü, Kasım 2003 Sayfa 78   13.  Volksreligion in der Mongolei. (Moğolistan'da din)/Prof.Dr.Käthe Uray-Kohalmi   14.  a b c Rafael Bezertinov, "Tengrianizm: Türklerin ve Moğolların Dini" (Tengrianism: Religion of Türks and Mongols)   15.  Proto-Magyar texts from the middle of 1st millenium, B. Lukács   16.  a b c d e f g  Türklerin ve Moğolların Eski Dini / Jean-Paul Roux (sy. 268) ISBN 9758240706   17.  a b  Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu / Emel ESİN. (sy.252-253)   18.  a b c d e f  Altay Türklerinde Ölüm / Jean-Paul Roux (sy.219)   19.  Altay Türklerinde Ölüm / Jean-Paul Roux (sy.288)   20.  Viyana Üniversitesi'nin Einführung in die Ethnologie Zentralasiens (Orta Asyanın Etnolojisi) adlı makalesinde Religion der frühen Türken und Mongolen (Eski Türklerin ve Moğolların Dini) adlı bölüm, S.110 (Almanca) [2]   21.  a b c Tengrismus:Auf der Suche nach den geistigen Wurzeln Zentralasiens/Marlene Laruelle(ingilizce) Marlene Laruelle/ Tengricilik: Orta Asya ruhani köklerinin arayışında. PDF
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

آلپ ار تونقا سه شنبه دوم اسفند 1390 10:2

ALP ƏR TUNGA

افسانه آلپ ار

افسانه هاي توركان

http://s1.picofile.com/file/6544616696/Tunga_tigin.jpg

http://s1.picofile.com/file/6544614684/alpertunga1a.jpg


ساکالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايکي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، 700 ايل ميلادي دن اؤنجه (م.اؤ) ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساکا حؤکومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداکي بوتون تورک بويلاريني بيرلشديره‌رک حاکيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساکا دوولتيني قورموشدور. آلپ ار تونقانين حاياتي ساواشلارلا گئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي «ماد»لارين حؤکومداري «کي‌خسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي ماد حؤکومدارلاري آراسينداکي بو موجاديله‌لرين خاطيره‌لري اوزون عصيرلر هم تورک‌لر و هم ايرانلي‌لار [فارس‌لار‍‍‌] آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ار تونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير.

http://s1.picofile.com/file/6544618708/yatagan.jpg



اورخون يازيتلاريندا «دوققوز اوغوزلار» آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان «يوغ» مراسيميندن سؤز ائديلمکده‌دير. تورفان شهري‌نين باتيسيندا تاپيلان «بَزَگه‌ليک» معبدي‌نين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورک»ون يازاري کاشغرلي محمودا و «قوتادقو بيليگ» يازاري «يوسوف هاس حاجيپ»ه گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامه‌ده‌کي بؤيوک و افسانه‌وي توران حؤکومداري «افراسياب» دير. ديوان الغات التورک ده توران حؤکومدارليغي‌نين مرکزي اولاراق «کاشغر» شهري گؤستريلمکده‌دير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤکومدارلاري دا اؤزلري‌نين افراسياب ثلاله‌سيندن گلديکلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجي‌سي «جوويني» ده اويغور دوولتي‌نين حؤکومدارلاري‌نين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجره‌ي تراکيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييت‌لر بيرليگيي‌نين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايله‌تيشيم (ارتباط) قورماق ايمکاني بولدوغوموز و روسلارين ياکوت آديني وئردييي تورک قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساکا دئديکلريني سؤيله‌ميشديلر. تاريخ ايچينده غيب‌اولدوغونو دوشوندوگوموز ساکا تورکلري‌نين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماق‌لاريني سوردورمه‌لري لاپ چوخ مسئله‌نين يئني‌دن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيله‌جکدير. تاريخجي «مسعودي» ده م.س. (ميلاددان سونرا) 7 يوزايلين باشينداکي گؤک تورک خاقاني‌نين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. بوتون بو بيلگيلردن حرکت‌له «تونقا آلپ» لا ايلگيلي افسانه‌لرين گؤک تورکلردن اؤنجه «دوغو و اورتا تييانشان» آلانيندا ياشايان تورکلر آراسيندا مئيدانا گلديگيني و بو دستانين داها سونرالاري گؤک تورک و اويغورلار آراسيندا ياشاياراق دوام ائتديگيني گؤسترمکده‌دير. آلپ ار تونقا دستاني‌نين متني بو گونه اولاشاماميشدير (يئتيشمه‌ييب). بير قيسميندان يوخاريدا بحث ائتديگيميز قايناقلاردا بو ديَرلي ساکا حؤکومداري و قهرماني حاققيندا بيلگيلر و بير ده ساگو (آغيت) تثبيت ائديلميشدير:

آلپ ار تونقا اؤلدو مو

دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي

قورخاق اؤجونو[1] آلدي مي

ايندي اورک ييرتيلير.

فلک يارار گؤزتدي

گيزلي توزاق اوزاتدي

بَي‌لربَيي‌ني قاپدي

قاچسا ناسيل قورتولور.

ارلر قورد كيمي اولودولار

هيچقيريب ياخا ييرتديلار

آجي سسلرله باغيرديلار

آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.

بَي‌لر آتلاريني يوردولار

قايغي اونلاري دوردوردو

بنيزلري اوزلري سارالدي

سافران[2] سورولموش كيمي اولدولار.

«قوتادقو بيليگ»ده، آلپ ار تونقا حاققيندا بو بيلگي وئريلمکده‌دير: «اگر ديققت ائدرسن گؤرورسن کي دونيا بَي‌لري آراسيندا، ان ياخشي‌لاري تورک بَي‌لري دير. بو تورک بَي‌لري آراسيندا آدي مشهور، ايقبالي آچيق اولاني تونقا آلپ ار ايدي. او يوکسک بيلگييه و چوخ فضيلت‌لره صاحيب ايدي. چوخ سئچکين، يوکسک و ايگيد آدام ايدي؛ ذاتن عالم‌ده فراصت‌لي اينسان بو دونيايا حاکيم اولور. ايرانلي‌لار اونا افراسياب دئيرلر؛ بو افراسياب آخينلار حاضيرلاييب، اولکه‌لر ظبط ائتميشدير. دونيايا حاکيم اولماق و اونو ايداره ائتمک ايچين لاپ چوخ فضيلت، عاغيل و بيلگي لازيمدير. ايرانلي‌لار بونو کيتابا گئچيرميشديلر.کيتابدا اولماسا اونو کيم تانيردي.»

http://s1.picofile.com/file/6544615690/image0014.gif



بوگونکو بيلگيلريميزه گؤره آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي ان گئنيش بيلگي ايران دستاني شاهنامه‌ده تثبيت ائديلميشدير. شاهنامه‌نين باشليجا قونولاريندان بيري ايران-توران ساواشلاريدير. بو دستانا گؤره ان بؤيوک توران قهرماني اؤنجه شاهزاده، سونرا حؤکومدار اولان افراسياب دير. شاهنامه‌ده‌کي آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي بيلگيلر بئله اؤزتله‌نه‌بيلير(خلاصه اولا بيلير):

«توران شاهزاده‌سي افراسياب، باباسي‌نين ايسته‌گي اوزرينه ايرانا حرب آچدي. ايکي اوردو «ديهيستان»دا قارشيلاشديلار. بويو سروي، گؤكسو و قوللاري آصلان كيمي و فيل قدر قووت‌لي اولان افراسياب، ايرانلي‌لارا غلبه ائله‌دي. ايران پادشاهي افراسيابا اسير دوشدو. ايرانين ايلک اينتيقاميني او زامان ايرانا باغلي اولان قابل پادشاهي «زال» آلدي. زال باشاريلي اولماسينا رغمن ايران شاهي‌نين اؤلدورولمه‌سيني انگلليه بيلمه‌دي. افراسياب ايراني اله گئچيرمک ايچين يئني بير ساواش آچدي. ايرانين يئتيشديردييي ان بؤيوک قهرمانلاردان، زال اوغلو روستم، افراسيابين اوزرينه يورودو. افراسياب ايله زال اوغلو روستم آراسيندا بيتمز- توکنمز ساواشلار ياپيلدي. ايران تختينده بولونان کيکاوس، هم اوغلو سياوش و هم ده زال اوغلو روستمي داريلتدي[3]. سياوش افراسيابا سيغيندي. سياوش‌ين توران‌دا بولوندوغو سيرادا، ائولنديگي «تورک بَيي پيران»‌ين قيزيندان بير اوغلو اولدو. سياوش اوغلونا باباسي کي‌خسرونون آديني وئردي. افراسياب اوزون ايللر توران‌دا حؤکومدارليق ائتدي. ايرانلي‌لار سياوش‌ين اوغلو «کي‌خسرونو قاچيرارارق ايران تختينه اوتورتدولار. کي‌خسرو، زال‌اوغلو روستم‌له ايش‌بيرليگ آپاردي و توران اوردولاريني يئندي (غلبه ائله‌دي). کي‌خسرو ايله افراسياب دفعه‌لرجه ساواشديلار. سونوندا اوردوسوز قالان افراسياب، کي‌خسروون آداملاري طرفيندن اؤلدورولدو. شاهنامه‌ده افراسياب آدييلا آنيلان توران حؤکومداري آلپ ار تونقانين ايران حؤکومدارلارينا دفعه‌لرجه يئنيلدييي آنلاتيلماقدادير. آنجاق ايران- توران ساواشلاريندا ايران حؤکومدارلاري سورکلي دئييشميش و 140 ايل ياشاديغي روايت ائديلن آلپ ار تونقا ايسه موجاديله‌يه داوام ائتميشدير. بو دوروم افراسيابين باشاريسيز اولماديغيني گؤسترير. گرچک دستان متني بولوندوغو تقديرده بو دستانلا ايلگيلي داها ساغليقلي ديَرلنديرمه‌لر ياپيلابيلير گؤروشونده‌يم.

http://s1.picofile.com/file/6544613678/alper.jpg


لینک ها
www.dilimiz.com/tarih/alp_er_tunga.htm
www.bilgicik.com/yazi/alp-er-tunga-destani/


:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

آشیق علعسگر سه شنبه دوم اسفند 1390 10:2
Aşiq ƏLƏSGƏR

آشیق علسگر
 
عاشیق علعسگر
عاشیق علعسگر (اربجه: علی اصغر) بویوک ائل نغمه کاری عاشیق العسگرین شعرلری ئوز ساغلیقیندا قلمه آلینمادیغی کیمی، اونون حیاتی حاقیندا یازان اولمامیشدیر. اوستادین عمر یولو باره ده فکر سویله مک، تصور یاراتماق اوچون ایستر ایسته مز یئنه ده قوجالاریمیزین یادداشیندا یاشاین ناغیل افسانه تک شیرین خاطره لر یون چئویرمگه مجبوروق. عاشیق العسگر گویچه ماحالینین آق کیلسه کندینده تخمینا 1821 اینجی ایل مارتین 22 سینده آنادان اولموشدور . یئری دوشنده ئوز دئیرمیش : ( نوروزدا دونیایا گلمیشم ئوزوده آدیمی بایرام نوروز یادا علی قویماق ایستتییبلر) آتاسی آق کیلسه کندین ساییلان ، حرمتلی آداملاریندان ایمیش.

http://s1.picofile.com/file/6528670020/451px_Ashig_Alesger.jpg

"آنا یوردوم" از اشعار "عاشیق علسگر"

Babaların tarlasından,
Nənələrin qorxuluğu almaq üçün
Çəftə suyu içirdiyi kasasından
Səni içdim udum-udum
Ana yurdum, ana yurdum!
Bağ gülündə, dağ qarında,
Sel-suların axarında,
Palıdların vüqarında
Səni gördüm,
Ana yurdum!
Tarixin uğuldayan dağ mehində,
Quşlarının cəh-cəhində
Yurddaşların kədərində, fərəhində
Səni duydum, ana yurdum!
Füzulinin “ah” səsində,
Üzeyirin nəğməsində,
Ələsgərin nəfəsində
Səni andım, ana yurdum.
Mənim andım - ana yurdum!

اساس مشغولیتی اکینچیلیک اولان آل ممدین الیندن دوگلرلیک ده گلیرمیش . ساز چالماقی باجارماسادا، الهاملی شاعر کیمی تانیارمیش.

آل ممدین شعرلرینین اکثریتنی اونودولموشدور. یاددا قالان اوچ – دورد قوشماسی ایسه عاشیقلار طرفیندن بو گونده اوستاد یادگارلری تک اوخونماقدادیر :

بو دونیا دئدییین فانی دیر فانی اول نوح گلمیش دی قالماییب هانی

عمومیت له العسگرین اصل علم بیلیک منبعی جانلی آذربایجان دیلی خلق حیاتی معیشتی اولموش ، او چوخ گزمیش چوخ گوروب گوتورموش ، گنجه قازاخ ، شمکیر ، شینیق بوچرلی ایروان نخجوان درهلز ثرور کلبجر قاراباغ و باشقا ئیرلرده سای سیز حساب سیز مجلس لر آپارمیش دیر.

مختلف طبقه لردن اولان آدام لارلا انسیته گیرن دورونون ان قاباقجیل ضیالی لاری ایله دوستلوق علاقه لری ساخلایان صنعتکار ائشیدیب – گوردوکلرینه اعتناسیز یاناشمامیش جانلی انسیت واسطه سیله آلدیغی علمی – مدنی معلوماتی الهامیندا ، تخیولونده قانادلاندیرمیش همین بیلیک لرده گلدیکجه بدیعی یارادیجیلیغیندا گئنیش استفاده ائتمیش دیر.

عاشیق العسگر یوکسک ایفاچیلیق مدنیتینه مالک ایمیش . او ، ایفا زمانی ئوزونو چوخ تمکین له آپارا، یونگول حرکت لره ، آرتیق – اسکیک سوز – صحبته یول وئرمز سازی ساخلایا چالارمیش .

عاشیق العسگرین اسلام دینینه دونمز و محکم اعتقادی واریمیش. ائلیمیزین سئویملی نغمه کاری 1926 اینجی ایل مارت آیینین 7 سینده دونیاسینی ئله جه دییشدی. عاشیق العسگر ین آق کیلسه کندینین غربینده کی کهنه قبرستانلیقدا دفن ائدیلمیش دیر.

1821ـده آذربایجان گؤیجه بؤلگه سینین آغکیلسا[1] کؤیونده آنادان اولان آشيق علعسگر، آذربایجان ادبیاتینین، خصوصیله عاشیق ادبیاتینین ان تانینان و شعیرلری خالق آراسیندا ان چوخ یاییلان شاعیرلردن بیریسیدیر. تیفلیسده روسجا یاییلان «قاوقاز[2]» قزئتی اوندان، اولاغان اوستو سسی، ساز چالما مهارتی و سؤز قوْشما قابليتی اولان بير صنعتكار اولاراق سؤز آچار. سئوگیلیسی «شهین بانو»ـدان زوراکی آیری دوشندن سونرا، عاشيق علعسگر 40 یاشینا قدر ائولنمه ییر. بو شاعیر 1926ـدا آغ کیلسادا توپراغا تاپیْشیریلیر. بیز بو یازیدا تحکیه باخیمیندان عاشیق علسگرین شعرینی آراشدیرماغا چالیشاجاغیق. دئمه لیییک کی عاشیغـین شعیرینین گئج مکتوب اولماسینا گؤره نوسخه لرده چوخلو دییشیک لیکلر گؤرونور. بیز بو آراشدیرمانی اسلام عسگرزاده (عاشیغین نوه سی) توپلادیغی کیتابا اساسلاندیریریق[3].

فرانسالی[4] ژئرار ژئنئت، فیقور آدلی کیتابیندا ایلک دفعه تحکیه ائتمه (آنلاتما) متینلری آچیقلایاراق، حیکایه (اولموش یا اولا بیلجک اولایلارین بوتونو)، آنلاتی (حیکایه نین متنی، یعنی اوخوجو طرفیندن اوْخونان متین) و تحکیه نی آییریر. اؤته یاندان ایتالیالی آمبئرتو ائکو[5]، آنلاتی نین دوغرولماسینا زامانـیـن گئچمه سی و بیر سیرا اولایلارین دالبادال اوز وئرمه سینی گرکلی بیلیر. بو دالباداللیق او قدر اهمیت تاپیر کی ژان میشئل آدام[6]ـین دئدییینه گوره “اولایلارین دالباداللیغی اولماسا آنلاتی تشکیل ائدیلمه یه جکدیر.”

http://s1.picofile.com/file/6528672032/images.jpeg


علعسگر از مشهورترين عاشيقهاي همه ادوار است و شايد درست باشد كه او را به تنهايي بتوان يك مكتب در صنعت عاشيقي ناميد. در سال 1821 قره‌باغ (كه اكنون در اشغال ارمنستان است) متولد شده‌است. اين عاشيق هنرمند، همه آهنگ‌هاي 72 گانه ثبت شده را هنرمندانه اجرا كرده واشعاري از وي در اوج بلاغت شعري باقي است

تربيت عاشيقها كه از آداب رايج در بين اساتيد عاشيق بودهاست در شيوه عاشيق علعسگر به بهترين وجه با تربيت 12 عاشيق نمودار است

عاشیق علعسگر" یکی از استادان هنرعاشیقی، عاشیق را چنین معرفی می کند:

عاشیق اولوب ترک وطن اولانین
(آنکه عاشیق شده و وطنش را ترک می کند)
 
ازل باشدان پرکمالی گره کدیر
(از ازل باید اهل کمال باشد)

اوتوروب دورماقدا ادبین بیله
(در نشست و برخاست آداب دان)

معرفت علمیندن دولو گره کدیر
(و به علم معرفت و شناخت آشنا باشد)


هرعاشیقی ساز خود را هماهنگ با تن صدای خود کوک می کند، به این صورت که اگر صدایش "زیر" باشد آن را زیل و اگر "بم" باشد آن را بم کوک می کند. لازم به ذکر است که بم نواختن و زیر خواندن و یا برعکس زیل نواختن و بم خواندن در میان عاشیق ها مردود شمرده می شود .

آهنگ های موسیقی عاشیقی به سه گروه تقسیم می شود که هر گروه ویژگی های خاص خود را دارد :

1- اورتا هاوالار (آهنگ های بالا). این آهنگ ها از پرده ی چهارم به بالا نواخته می شوند. اینها نوازنده را خسته نمی کند.

2- اورتار هاوالار (آهنگ های میانه). این آهنگ ها مابین شاه پرده ی بالا (پرده ی چهارم) و شاه پرده*ی میانی (پرده ی نهم) نواخته می شود.

3- آشاغی هاوالار (آهنگ های پایین). این آهنگ ها در پرده های پایین تراز شاه پرده ی میانی نواخته می شوند. اینها به علت زیل بودن باعث خستگی نوازنده می شوند.

اسامی آهنگ های موسیقی عاشیقی به تفکیک سه گروه بالا به ترتیب زیر است:

آهنگ های بالا ( یوخاری هاوالار):

کسمه دیوانی _ شاه خطائی دیوانی _ تره کمه گؤزه ل لمه سی _ قهرمانی _ تاجری_ همدان گرایلی سی_شاهسون _ زه وزه گرایلی سی_ قارص هاواصی _ اوردوباد گؤزه ل لمه سی _ روحانی _ اکبری _ کسمه کرم _ غربتی _ یانیق کرم _ دستان _ حبیبی _ جیفالی تجنیس _ معمولی تجنیس _ دیک دابانی _ تورکیه گرایلی سی _ نارنجی _ کرم گؤزه ل لمه سی _ وطن امراهی سی _ اورمیه امراهی سی _ شاغی _ نمدی_ دیلغمی _ حیدری _ قوجا قارتال .

آهنگ های میانه ( اورتا هاوالار):

مانی _ محترمی (کوراوغلو کنگی سی) _ صور اسرافیل _ قره عینی _ قیزلار گؤزه ل لمه سی _ آراز باسدی ( شرور گؤزه ل لمه سی) مصری ( شفق) _ گؤزه ل لمه _ حلبی _ عسگری _ دوراخانی _ آغاخانی _ ساللاما دوبیت _ معمولی دو بیت _ جمشیدی _ دول هیجران _ پاشام کؤچدی _ بنایی هجران _ شکریازی _ زیل امراهی _ قره باغ شکسته سی _ سلماس پناهی سی _ کلبعلی خان _ آذربایجان هاواسی _ گؤیچه گؤزه ل لمه سی _ ماهور _ ساری کؤینک _ اوچوبیر _ موغا جیران _ هشتری _ اورتاشور ماهنی سی_ تورکو کوراوغلو

آهنگ های پایین (آشاغی هاوالار):

سماعی _ بهمنی _ ائرمنی کشیش اوغلوسو _ نصرالله قره باغی سی _ خاچا خالدار _ کسمه هجرانی _ ائل کوچدی _ شیروانی (زیل شکسته) _ سولدوزی (ساللاما بهمنی) _ پناهی (سگیگز یارپاق) _ شرقی _ اوغلان- اوغلان _ کوراوغلو جهلمه سی

http://s1.picofile.com/file/6528671026/asiq_elesger.jpg


:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

کتیبه های ترکی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:1

Türkçə Yazitlar

توركجه يازيت لاري

سنگ نوشته هاي تركي


ادبيات عهد باستان تركي:

از سومريان (گيل گميش) تا كتيبه هاي اورخون و يئني سئي

http://s1.picofile.com/file/6521388328/450px_Gok_turk_Epigraph_Cop.jpg



تاریخ ادبیات ترکی عهد باستان مثل تاریخ ادبیات همه اقوام جهان در هاله ای از ابهام قرار دارد. به عقیده برخی از زبانشناسان  نخستین اقوام ترک که از خط استفاده کردند و الواح و کتیبه ها نگاشتند سومریان بودند[1][1]. دکتر احمد مجیب المصری ترک پژوه عرب مصری در این باره می نویسد: «موطن ترکان قلب قاره آسیاست که  از  تبت  تا  دریاری خزر گسترده است و تاریخ، هجرت آنان را در قرن پنجم قبل از میلاد خاطرنشان میکند. آنان ترکان سومر بودند که در بین النهرین رحل اقامت افکندند و تمدن درخشانی را که از نخستین تمدنهای دنیا در شمار است پی افکندند. از تصاویر و پیکره های به جا مانده از سومریان شباهت آنان به ترکان مشهود است چنانکه دویست کلمه از کلمات مادر و اصلی سومری هنوز در زبان ترکی رایج است.»[2][2]  اگر سخن این ترک پژوه و برخی از زبانشناسان و ترک پژوهان دیگر جهان را قبول کنیم لاجرم باید «حماسه گیل گمیش» را نخستین اثر مکتوب زبان ترکی بشماریم که به دست ما رسیده است. افسانه «گیل گمیش» شامل اشعار 3600 سطری (12 لوحه هر لوح 300 سطر) نه تنها از نظر ادبی بسیار ارزشمند است بلکه این اثر مانند یک کتاب کامل جامعه شناسی، جامعه آنروز شهرهای سومر را در معرض دید ما قرار میدهد.

گیل گمیش (بیل گمیش)

http://s1.picofile.com/file/6521568408/502px_Statue_of_Gilgamesh_U_Sydney.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521570420/gilgamesh.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521569414/Gilgamesh_187x300.jpg


[3][3] اما نخستین قطعه شعری که ترکی بودن آن مورد اتفاق زبانشناسان است و همچنین تاریخ سرایش و نام قبیله سراینده آن مشخص شده است قطعه شعری است که در منابع چینی بدان اشاره رفته و شاعری از قبیله ترکهای هون 119 سال قبل از میلاد مسیح آن را سروده است. مضمون شعر مزبور چینین است:

«کوههای «بن چی شان» را گم کردیم،
         زیبائی را از رخ زیبارخانمان ربودند
                   فلات «سی لانشان» را گم کردیم
مرتع دامهایمان را ربودند»[4][4]


Orxun(orhun) yazitlari 
كتيبه هاي اورخون

http://s1.picofile.com/file/6521403418/orhun_yazitlari.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521405430/OrhunKitabeleri4.jpg


دومین اثر شایان توجه در این زمینه کتیبه های اورخون هستند. که تاریخ آنها به قرن هشتم میلادی میرسد. این کتیبه ها جزء منابع بسیار ارجمند تاریخ ادبیات ترکی است و شامل سه کتیبه: 1. گول تیکین 2. بیلگه قاغان 3. تان یوغوق است. که اولی برروی سنگهای مکعبی به ارتفاع  75/3 متر و سومی متشکل از دوسنگ که ارتفاع یکی از آنها به 5/1 متر میرسد. اما از کتیبه دوم تنها قطعه هایی به دست آمده است. [5][5]


كتيبه گول تیکین :
Kül Tigin Yazıtı (Kül Tigin Kitabesi), Bilge Kağan tarafından ölen kardeşi Kül Tigin adına MS. 732'de dikilen yazıttır.

Moğolistan'da Orhun Nehri yakınlarında bulunmaktadır. Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı arasındaki uzaklık yaklaşık olarak bir kilometredir. Yazıtlar runik Köktürk yazısı ile yazılmıştır.

http://s1.picofile.com/file/6521398388/kul_tigin.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521400400/kultigin_aniti.jpg


 كتيبه بیلگه خاقان :
Bilge Kağan Yazıtı (Bilge Kağan Kitâbesi), Orhun Yazıtlarından biridir. Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu tarafından dikilmiştir.

Moğolistan'da Orhon Irmağı yakınlarında bulunmaktadır. Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki uzaklık bir kilometredir. İskandinav runik harflere benzeyen Göktürk yazısı ile yazılmıştır. Bazı bölümleri Kültigin Kitabesi'nden aktarılmıştır. Ondan farkllı olarak Kül Tigin'in ölümünden sonraki olayları da anlatmıştır. Kültigin kitabelerinin çevresinde Bilge Kağan'ın mezarının etrafında da balballar vardır. Bunları Yollug Tigin yazmıştır.

http://s1.picofile.com/file/6521395370/bilge_kagan_aniti.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521396376/bilge_kagan_yaziti_2.jpg



كتيبه تان یوغوق:

onyukuk yazıtı 731 yılında yazılıp dikilmiş olan Orhun Yazıtları'nın ilkidir. Bilge Kağan yazıtı ile Kül Tigin yazıtının doğusunda yer alır.

Dört yönlü iki taş üzerinde yazılmıştır. Birinci taş üzerinde batı ve doğu yüzlerinde 7'şer, güney yüzünde 10, kuzey yüzünde ise 11 satır olmak üzere toplam 35 satır yer almaktadır. İkinci taşın ise batı yüzünde 9, doğu yüzünde 8, güney yüzünde 6 ve kuzey yüzünde 4 olmak üzere toplam 27 satır vardır. İki taşın toplam satır sayısı 62'yi bulmaktadır. Yazıtı, Bilge Kağan dönemine kadar başkomutanlık ve vezirlik yapmış olan Tonyukuk dikmiştir. Metnin yazarı da yine Tonyukuk'tur.

http://s1.picofile.com/file/6521409454/Tongquq.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521410460/tonyukuk_dogu_ornek.jpg

http://s1.picofile.com/file/6521411466/tonyukuk_yaziti.jpg




در مورد منظوم یا منثور بودن آنها نظرات مختلفی ابراز شده است. یک مستشرق روسی اشکال شعری و اوزان این نت ها را کشف کرده و به چاپ رسانیده است.[6][6] اما مرحوم پروفسور محرم ارگین این نظریه را رد کرده و از نثر خوش آهنگ و ریتمیک کتیبه ها سخن گفته است. [7][7] دکتر جواد هیئت قطعه شعری را که بعدا نقل خواهد شد از کتیبه گول تیکین نقل کرده است که در واقع به صورت تلویحی حاکی از اعتقاد ایشان به منظوم بودن کتیبه هاست. اما به نظر نگارنده این سطور، کتیبه  گول تیکین به صورت نظم و نثر نگاشته شده است. و قطعه هایی از آن ضمن تاکید بر موضوعی واحد با دارا بودن صدر و ذیل و به اصطلاح ادبا مطلع و مقطع مشخص و دارای وزن هستند. یعنی تقریبا همانند یک «نوع» ادبی که بعدها در جهان اسلام به «مقامه» شهرت یافت و نیز مثل  گلستان سعدی شیرازی که دارای نثر مسجع بسیار زیبائی بوده و در عین حال هر از چند سطری اشعاری نیز بدانها اضافه میشود. کتیبه گول تیکین نیز دارای همین اوصاف است.

http://s1.picofile.com/file/6521408448/ORHUN_YAZITLARI_300x249.jpg




با این تفاوت که بیش از نیم هزاره بین این دو شاهکار شرقی فاصله افتاده است و نیز خالق کتیبه گول تیکین بر خلاف شیخ اجل سعدی که به منابع بسیار غنی عربی که بعد از اسلام به وجود آمده بود دسترسی نداشت. وجود قطعه های منظوم در کتیبه های اورخون و نیز در منظومه «آلپ ار تونقا»[8][8] نشانه وجود شعر منظوم در میان ترکان قبل از اسلام و مقارن اسلام بوده است. و مرحوم پروفسور زهتابی تاکید بسیار بدان داشت که وزن شعر ترکی وامدار وزن شعر عربی نیست. دکتر سیروس شمیسا نیز در مورد وزن رباعی مینویسد: « هیچ استبعادی ندارد که شکل شعر رباعی ماخوذ از آشنائی بعضی از افاضل با شکلهای شعری کوتاه ترکی از قبیل تانکا و هایکو و امثل آنها باشد» [9][9]

http://s1.picofile.com/file/6521401406/orhun202xv7.jpg




در اینجا دو  قطعه از قطعه های منظوم کتیبه گول تیکین (یکی از کتیبه های سه گانه اورخون )را به ترتیب به  انتخاب دکتر هیئت و خود نگارنده ذکر میکنم:
بونجا بیتیگ بیتیگمه
 من کول تیکین آتیسی
  بوللوق  تیکین  بیتیدیم
   ییگیرمی گون اولوروب
    بو تاشقا بو دامغا  کوپ
      بوللوق  تیکین  بیتیدیم

ترجمه:
«نگارنده این همه نگاشته ها
  من «آتابیگ»  گول  تیکین
   من بوللوق تکین  نگاشتم
     بیست  روز   تمام   من
       بوللوق تیکین نگاشتم»

http://s1.picofile.com/file/6521413478/zirhli_gokturk_suvarileri.jpg http://s1.picofile.com/file/6521386316/19.jpg

قطعه دوم به انتخاب نگارنده:
اوزره تنگری باسماسار
  آسرا  ییر   تئلینمه  سر
     تورک بودون ایلینگین
        تورونگون کیم آرتاتی

ترجمه
«اگر در فراز خدای نابود نکند
اگر در فرود زمین از هم نگسلد
چه کسی میتواند مردم ترک را
نیست گرداند.»

جالب اینکه با قرار دادن این دوقطعه منظوم در کنار هم و اشاره به نوشتن کتیبه گول تیکین و زنده بودن ترکان تا زمانی که زمین از هم نگسلد شباهتی بسیار با این چند بیت فردوسی دارد
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
بناهای آباد گردد خراب
ز  باران  و  از  تابش  آفتاب
پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و  باران  نیابد گزند


 
YeniSey Yazıtlari

كتيبه هاي يئني سئي

http://s1.picofile.com/file/6521389334/800px_Tonyukuk_Inscription.jpg


Kök Türk ve Uygur Türkleri'nin ürünü olduğu kabul edilen ve de M.S.700'lü yılların damgasını taşıyan Kök Türk Yazıtları'ndan 250-300 yıl daha eski oldukları hesaplanan bu Yazıtlar, Yenisey Irmağı yöresinde bulundukları için sözkonusu adı almışlardır. Aslında sayıları daha da çok olan böylesi yazıtlar, Tanganu dağlarından kaynaklanarak Baykal gölüne dökülen Orhon ırmağından Tuna nehrine, Türk Yakutistan'dan Gobi çölüne denli çok geniş bir bölgeye yayılarak oralardaki Türk kültür ve uygarlığının tapularını oluşturmaktadırlar. Gömüt taşlarına, yazılıkayalara ve türlü gereçlere yazılan 70 parçadan(1) oluşan Yenisey Yazıtlar'ıysa işte bu büyük orman içindeki küçümen bir koruyu temsil eder. Çağlar ötesinden Türk adını ve Türk kimliğini bizlere taşıyan bu korunun tanınmasına ilişkin süreç ise ancak XVIII. yüzyılın birinci yarısında başlayabilmiştir:
Poltava, Ukrayna'daki Vorskla Irmağı'nın batı yakasında bir kenttir. XIII. yüzyılda Tatar Türkleri'ne geçen kent, XVII. yüzyıldan beri de bir Kazak alayının merkezidir. O zaman Avrupası'nın büyüklerinden olan İsveç, 1708'in kış aylarında Rusya'yı ele geçirme eylemine girişir. Kış boyu başarısızlığa uğramasına ve de ordusunun top ve barut sıkıntısı çekmesine karşın, savaşı inatla sürdüren İsveç Kralı XII. Karl, 1709'un Mayıs ayında Poltava'yı kuşatır. Çar I. Büyük Petro(Deli Petro) ve General Aleksandr Daniloviç Menşikov'un komutasındaki 40.000 kişilik Rus ordusu ile Kral XII. Karl komutasındaki 17.000 kişilik İsveç ordusu, Poltava kıyılarında karşı karşıya gelir ve de İsveç güçleri kesin bir yenilgiye uğrar. Kral XII. Karl, yanındaki 1.500 kişiyle birlikte Osmanlı'ya sığınır. Geri kalanlarsa ya Ruslar tarafından öldürülür ya da tutsak edilir. Tutsak edilenler, Sibirya'ya sürülmüştür. Onların arasında Tabbert Philipp Johan adlı bir de yüzbaşı vardır. Sürgün yeri sınırlanmayan Yüzbaşı Tabbert, 1709'dan 1722'ye değin Sibirya'da yaşayan Vogul'lar, Ostyak'lar, Samoyed'ler, Yakut'lar, Türk Tatarlar ve Moğollar arasında dolaşır ve onlar hakkında Batı ülkelerinin henüz bilmedikleri bilgiler toplar.

http://s1.picofile.com/file/6521393358/366034_2_gif.jpg



İşte 1500 yıl önceki vatan tapularımızın Anadolu Türkçesi ile ilk seslendirilmeleri:

متن بعضي  از كتيبه هاي يئني سئي:

II/01 Anadolu Türkçesiyle Yenisey Yazıtları
II/02 uyug-tarlık yazıtı

İl Doğan Tutuk'tur adım.
Yüce yurduma Başbuğ,
Altı birleşik buduna Bey idim.
Henüz 60 yaşında iken
Ayırdı beni İl'imden,
Ayırdı beni Ece'mden,
Ayırdı beni oğullarımdan,
Ölüm!...
(31/441)

http://s1.picofile.com/file/6521394364/alyilmaz1.jpg


قایناقلار (منابع):

 یادمان های ترکی باستان ص 142

«سید حیدر بیات»

[1][1] ملاخظاتی در باره افسانه گیل گمیش، حشمت حافظی، فصلنامه آذری شماره 2، ص 88

[2][2] تاریخ الادبیات الترکی،ص 11  دکتر احمد مجیب المصری، الدار الثقافه للنشر، 1420لقاهره

[3][3] ملاخظاتی در باره افسانه گیل گمیش، حشمت حافظی

[4][4] سؤز بازاری، ص 114 به نقل از تورکلرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش، دکتر جواد هیئت

[5][5] یادمانهای ترکی باستان، دکتر حسین محمد زاده صدیق، ص 102

[6][6] یادمانهای ترکی باستان، ص 104

[7][7] یادمانهای ترکی باستان ص 103

[8][8] آلپ ار تونقا در زبان ترکی همان افراسیاب است و قطعه هایی از  منظومه ای را که در رثای وی سروده اند در دیوان لغات الترک محمود کاشغری در قرن پنجم ذکر گردیده است.
[9][9] سیررباعی، دکتر سیروس شمیسا، ص 34

لینک ها:


http://tr.wikipedia.org/wiki/Orhun_Yazıtları
http://tr.wikipedia.org/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1
http://www.dilimiz.com/dil/tonyukukyaziti.htm
http://tr.wikipedia.org/wiki/Tonyukuk
http://www.gokturkce.net/yazi/tonyukuk-yaziti/
http://turkbilimi.com/?p=455
http://www.turkcebilgi.com/tonyukuk_yazıtı/ansiklopedi
http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/islamiyet-oncesi-donem/sayfa-2.html
http://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1

الفبای اورخون برروی پول جمهوری آذربایجان

http://s1.picofile.com/file/6521385310/5_manat_rev.jpg



براي ديدن بقيه مطلب به ادامه برويد...


وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

وند زبان ترکی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:1

Turkce ekleri

وند های زبان ترکی

تورکجه اک لری


http://s1.picofile.com/file/7109435478/turkcemiz.jpg

پیشوند های زبان ترکی: öndə gələn türkcə əkləri

önte gelen türkçe ekleri

sözten önce gelen ekler

پیشوند در زبان ترکی کاربرد زیادی ندارد ولی چند پیشوند در زبان ترکی وجود دارد ولی مورد بررسی زبانشناسان قرار نمی گیرد:

 

دیک داشلاندی Dikdaşlandi :ورپرید (دیک:پیشوند ترکی معادل ور "در" زبان فارسی) dik ön eki
دیک دابان dikdaban :پاشنه بلند (دیک : پیشوند ترکی معادل پیشوند "بر" در زبان فارسی)
بره بیتمک bərəbitmək :فایده داشتن ، ثمر دادن (بره:پیشوند ترکی معادل "بر" در زبان فارسی) bere ön eki
آچاوئردی açaverdi : واداد (آچا:پیشوند ترکی معادل "وا" در زبان فارسی) aça ön eki
گینه گئلدیم(گین گئلدیم) ginə gəldim :باز آمدم (گینه : پیشوند ترکی معادل "باز" در زبان فارسی) gine ön eki

واز گئچمک vaz geçmək :بی خیال شدن (واز : پیشوند معادل "باز" و "وا" در زبان فارسی) vaz ön eki
و...


پسوند های زبان ترکی:türkcə nin əkləri

türkçenin ekleri
مثال هاي مختصر از وند ها:

türkçe ekler den örnek I

پسوند ترکی " نا" na əki در كلماتي مثل دورنا durna(درنا ) ،آينا ayna (آینه) ، قيرناqırna (زرنگ و شیطون) و.. (معادل پسوند وش در فارس)

پسوند ترکی "تا" ta əki در كلماتي مثل يومورتا yumurta (تخم مرغ)  و.. که معمولا برای اسم آلت به کار می رود (معادل فارسی ندارد)

پسوند ترکی "قا" qa əki  در كلماتي مثل قابيرقا qabriqa  (دیواره ،قفسه سینه) ، پوتوشقا potuşqa (دربچه ،درگنجه) ، آتيشقا atışqa (سکوی پرتاب ، محل تیراندازی) و.. که معمولا برای اشیا و مکان به کار می رود (معادل فارسی ندارد)

پسوند  ترکی "کن" kən əki   در کلماتی مثل یئلکن yelkən  (باد بان)yelken ، ائلکنelkən(قبیله بان)elken ، خبرکنhaberken ya xəbərkən( خبر بان haber ban)  و... که معمولا برای نشان دادن مراقبت از چیزی به کار میرود (معادل فارسی این پسوند خود یک پسوند ترکی است یعنی پسوند بان)

پسوند ترکی "پیک" pik əki در کلماتی مثل یئل پیک(باد بزن) ، خبرپیک xəbərpik ya haber pik(خبر دار haber dar) ، یوردپیکyurdpik (شهر دار ، بلدیه belediye)  و ائلپیک elpik ( ائلدار eldar ، مردم دار) و  ... معادل فارسی این پسوند خود یک پسوند ترکی است یعنی پسوند "دار"

پسوند ترکی  "انگ"  ənq əki  در کلماتی مثل تفنگtüfəng  ، سرنگ sorəng ، کلنگ koləng ، النگ  ələng (النگو ، دستک ، اسکلت بدنی)  ، اوزنگ uzəng (افسار ، نوخدا) این پسوند در ترکی شباعت زیادی با پسوند ترکی "گی"  دارد مثل سرگی sərgi (نمایشگاه) ، بیسگی bisgi (شاخه و رشته نازکی که بین میوه و شاخه قرار دارد) و...   هر دو پسوند برای اسم آلت و اسم مکان به کار می روند

پسوند ترکی "ماز"  maz əki در کلماتی مثل جنس ماز (نا جنس ، بد کار) ، ایگیدماز (نا مرد) و... معادل این پسوند در فارسی پیشوند نا است

پسوند ترکی  "گیلته" giltə əki در کلماتی مثل زینگیلته zingiltə (دسته ، گروه ) مثل اوزوم زینگیلته سی (دسته انگور) معادل فارسی ندارد

پسوند ترکی "دان" dan در کلماتی مثل چای دانçaydan    گول دانgüldan معادل فارسی این پسوند خود یک پسوند ترکی یعنی "دان" است


پسوند های پرکاربرد زبان ترکی

http://s1.picofile.com/file/7109435264/ekler_ve_sozcuk_yapisi.png
در زیر به طور کلی چند پسوند پرکاربرد زبان تورکی را بررسی می کنیم:


Çekim ve Yapım Ekleri
(Ekler şemasını görebilmek için, aşağıdaki resmin üzerine dokunun.)

A) İSİM ÇEKİM EKLERİ:

1) Çokluk Eki: İsimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirirler.
Örnek: elmalar,çocuklar ,öğrenciler.

2)Hal Ekleri:- i,-e,-den,-de ekleridir.
Örnekler: Kitabı ver (belirtme hali)
Yola bak (Yönelme hali)
Evden geliyorum (Çıkma hali)
Sende kaldı (Bulunma hali)
Sıradan insanlarla işim olmaz.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)
Bunlar gözde çocuklardır.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)
Sudan sebeplerle yanıma gelme (Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

3)İyelik ekleri: Eklendiği isimlerin kime ait olduğunu ifade eder.
Örnek: Kitabım,kitabın, kitabı, kitabımız, kitabınız, kitapları iyelik eklerini, ismin başına benim, onun, bizim, sizin, onların zamirlerini getirerek bulabiliriz.

4) İlgi ekleri (Tamlama Ekleri): “ın, in, un, ün” biçimindedir.Belirtili isim tamlaması kurar.
Örnek: kapı-n-ın kol-u , müdür-ün oda-sı

5)Eşitlik Eki: “-ca,-ce” biçimindedir.
Örnek: Sence bu doğru mu?
Çocukça davranma

6)Ek eylem Ekleri: İsim soylu sözcükler yüklem yapma göreviyle kullanılan eklerdir.
Örnek: iyi-y-im, iyi-sin, iyi-dir, iyi-y-iz, iyi-siniz, iyi-dirler


B)FİİL ÇEKİM EKLERİ

1)Zaman ekleri (Bildirme Kipleri): Fiillerde hareketin yapıldığı zamanı bildirir.
Örnek: gel-miş (Duyulan geçmiş zaman)
oku-du (görülen geçmiş zaman)
gid-i-yor (şimdiki zaman)
yat-acak (Gelecek geçmiş zaman)
Şimdi gelir (Geniş geçmiş zaman)

2)Dilek kipleri: Fiillerde dilek, şart, istek, gereklilik… gibi anlamları karşılayabilmek için getirilen kip ekleridir.
Örnek: Gider-se-m gelmem (Dilek-şart kipi)
Biraz daha oturayım (istek kipi)
Ders çalışalım (istek eki)
Artık git-meli-y-im (Gereklilik kipi)
Bunları da oku-sun (Emir eki)
Dışarı çıkın (Emir eki)

3)Şahıs Ekleri: Fiildeki eylemi gerçekleştiren şahsı belirtmek için getirilen eklerdir. Fiillerde kip eklerinden sonra gelirler.
Örnek: Geliyor-um, çalışmalı-sın, yaptı- okusak-k , üzülür-üz koşacak-sınız yürüdü-ler

YAPIM EKLERİ:

İsim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını da türünü de değiştirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük ya da gövde denir.Eğer sözcük yapım eki almışsa basit yapılıdır sözcük çekim eki olsa da basittir

1)İsimden İsim Yapım Ekleri: İsim kök veya gövdelerine eklenerek, yeni bir isim gövdesi oluşturan eklerdir.
Lık: kömür-lük, göz-lük , kulak-lık …
lı: Şehir-li , para-lı , ağaç-lı , baş-lı …
sız: su-suz, para-sız, ev-siz,
cü: göz-cü, sanat-çı, yol-cu, simit-çi,
ce: Türk-çe İngiliz-ce
daş:Çağ-daş, arka-daş, yol-daş
üncü: üç-üncü beş-inci
msı: acı-msı ekşi-msi
cil: et-cil ben-cil insan-cıl
şın: sarı-şın
sal: kum-sal kadın-sal
ıt: yaş-ıt
cağız: kız-cağız çocuk-cağız
cık: az-ı-cık küçük-cük
tı: horul-tı cıvıl-tı

2)İsimden Fiil Yapan Ekler: İsim köklerine veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türetir.
la: su-la, taş-la, uğur-la
al: çok-al, az-al, dar-al
l: doğru-l, sivri-l
a: kan-a, yaş-a, tür-e, boş-a
ar: yaş-ar, mor-ar, sarı-ar
da: fısıl-da, horul-da, gürül-de
at: yön-et, göz-et
ık: geç-ik, bir-ik
ımsa: az-ımsa, benim-se,küçü(k)-mse
kır: fış-kır, hay-kır
lan: ev-len, rahat-la
laş: şaka-laş, der-leş, çocuk-laş
sa: su-sa, garip-se önem-se

3)Fiilden İsim Yapan Ekler: Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir.
ca: düşün-ce, eğlen-ce
ocak-ecek: giyecek, yok-ocak, aç-ocak
ak: yat-ak, kaç-ak, dur-ak,
ga: böl-ge, bil-ge, süpür-ge,
gan: çalış-kan, unut-kan, kay-gan
gı: sev-gi, çal-gı, as-kı
gıç: bil-giç, dal-gıç, başlan-gıç
gın: yor-gun, bil-gin, bez-gin, bit-gin
ı,-i: yaz-ı, öl-ü, yap-ı, çat-ı, kok-u, doğ-u
ıcı-ici: yap-ıcı, gör-ücü, al-ıcı, sat-ıcı,
ık-ik: kes-ik, aç-ık, göç-ük,
ım-im: say-ım, seç-im, öl-üm, ölç-üm
ın-in: yığ-ın, ak-ın, tüt-ün, ek-in,
nç: gül-ünç, sev-inç
ıntı: es-inti, çık-ıntı, dök-üntü,
ır-er: gel-ir, gid-er, ok-ur,
ış: otur-uş, yürü-y-üş,
ıt: geç-it, yak-ıt, ölç-üt,
ma: gülmeyi severim , konuşmayı bil.
mak: gelmek, gitmek
tı: belir-ti, kızar-tı,

Fiilden Fiil Yapan Ekler: Fiil soylu kelimelerden yeniden fiil yapan eklere denir.
dır: gül-dür, yap-tır, koş-tur,
ala: kov-ala, silk-ele,
er: gider, çık-ar,
imsa: gül-ümse, an-ımsa,
ın: gez-in, gör-ün, sev-in, taşı-n,
r: kaç-ır, bat-ır, iç-ir,
ş: gör-üş, uç-uş, gül-üş,
t: uza-t, sap-ıt, korku-t, üşü-t,
ı: sev-il, kır-ıl, sat-ıl

EKLERLE İLGİLİ GENEL UYARILAR

1) “-i” 1.tekil kişi ekiyle, bu eke benzeyen diğer ekler karıştırılmamalıdır.
Örnek: Evi yandı. (3.t.k.iyelik eki)
Evi yaktı. (İsmin –i hali)
Bu yapı Osmanlılardan kalmadır. (Fiilden isim y.eki)2) Çekim ekleri eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmez.Fakat isim çekim eklerinden olan -de ve –den hal ekleri eğer sıfat olarak kullanılırsa yani sıfat yapımında görev alırsa o zaman ismin anlamını değiştirir ve yapım eki olur.
Örnek: Okuldan geliyorum. (Çıkma durum eki)
Senin gibi bir candan arkadaşım yok. (Sıfat yaptığı için yapım ekidir.)S İ
Yalandan bir kavga çıkardılar. (Sıfat yaptığı için yapım ekidir) İ
Sıradan insanlarla işim olmaz.
Sende bir şeylerim kaldı.(Bulunma durum eki)
Bunlar,gözde öğrencilerdir.(Sıfat yaptığı için yapım ekidir)3) 1.Tekil kişi eki olan -m ile bu eke şekilce benzeyen diğer ekler birbiri ile karıştırılmamalıdır.
Örnek: Seçimi kim kazandı? (F.i.yapım eki)
Bir dilim ekmek verir misin? (F.i.y.eki)
Bu işten dilim çok yandı. (1.t.k.i.eki)
Sana saçımı süpürge ettim.
Ama ben daha çok küçüğüm. (Ek-fiil)
O benim kalemim. (Tamlayan durum eki)
Beni bırakıp gitme küçüğüm. (1.k.i.eki)4) 2. kişi iyelik eki olan -n ile buna şekilce benzeyen diğer ekler karıştırılmamalıdır.
Örnek: Aklın neredeydi? (2.t.kişi iyelik eki)
Bu yıl ekin ekmeyeceğiz. (F.i.y.e.)
Buraya gelin. (2.ç.kişi emir eki)
Yurdun soruları bitmiyor. (İlgi eki)
Turistler,bu yıl Türkiye’ye akın edecek. (F.i.y.e.)5) İsim-fiil eki olan -ma,-me ile f.f. yapan olumsuzluk eki karıştırılmamalıdır.
Örnek: Yürümeyi severim.(İsim-fiil)
Onunla biraz konuşmayı dene.(İsim-fiil)
Artık benimle konuşma.(F.f.yapan olumsuzluk eki)
Peşimden gelme.(F.f. yapan olumsuzluk eki)

6) “L” fiilden fiil yapım ekiyle “L” isimden fiil yapım eki birbirine karıştırılmamalıdır.
Örnek: Artık günler kısaldı.(İ.f.y.e.)
Bardak kırıldı.(F.f.y.e.)

7) “Ş”filden fiil yapım ekiyle (işteşlik eki), “ş” fiilden isim yapım eki (isim-fiil) birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Hep birlikte gülüştüler.(F.f.y.e.) (işteşlik eki)
Bakışların beni heyecanlandırıyor.(F.i.y.e.) (isim-fiil)
Bu gülüşü,bu bakışı hiç unutmam.(F.i.y.e.) (isim-fiil)
Bir süre öylece bakıştık.(F.f.y.e.) (işteşlik eki)

Not: “-ş” karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı veriyorsa f.f. yani “işteşlik eki” dir.

8) İsimden isim yapım eki olan “-cı” ile fiilden isim yapım eki ici birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Yolcu var mı?(i.i.y.e.)
Kalıcı bir işin yok mu?(f.i.y.e.)

9) Fiilden isim yapım eki olan “-sal” ile isimden isim yapım eki olan “-sal” birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Kumsal (i.i.y.e.) Gör-sel (f.i.y.e.)
Evren-sel (i.i.y.e.) işit-sel (f.i.y.e.)

10) İsimden fiil yapan “-imse” ile F.F.yapan “-imse” karıştırılmamalıdır.
Örnek: Ben-imse (i.f) Gül-ümse (f.f)
Öz-ümse (i.f) An-ımsa (f.f)

11) Türkçede önce yapım eki sonra çekim eki gelir.
Örnek: Kork-u-yor-um taşlıklar
Bunun istisnaları da olabilir.
Annemsiz gitmem.

12) Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir.
Örnek: Gözcülük, korkulu, dalgalı, ışıksız, örtülü…

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

AZERBAYJAN-IRAN in UNESCO

آثار تاریخی و طبیعی  ثبت شده آذربایجان در یونسکو

میراث جهانی یونسکو

آثار تاریخی و طبیعی آذربایجانی در یونسکو

بازار تبریز

کلیسای سنت استپانوس

منطقه ارسباران

مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی

دریاچه ارومیه

قره کلیسا

گنبد سلطانیه

تخت سلیمان



Bazar of Tabriz

بازار تبریز

بزرگترین و زیباترین بازار جهان

http://s1.picofile.com/file/6520857142/bazar.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520854124/Bazaar_of_Tabriz14.jpg



کلیسای سنت استپانوس

http://s1.picofile.com/file/6520838028/800px_Stephanus.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520867202/st_stepanus.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520864184/stepanos_0725_mm8.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520866196/St_Stepanous_10.jpg



مناطق حفاظت شده ارسباران (قاراداغ)

http://s1.picofile.com/file/6520844064/arasbaran3.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520839034/arasbaran.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520843058/arasbaran2.jpg

قلعه بابک

http://s1.picofile.com/file/6520852112/babak_arasbaran.jpg


عمارت آینالو ارسباران

http://s1.picofile.com/file/6520851106/aynalu_arasbaran.jpg



مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی

http://s1.picofile.com/file/6520845070/ardebil.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520848088/ardebil2.jpg




دریاچه زیبای ارومیه

اورمو گولی

http://s1.picofile.com/file/6520889334/urmu2.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520881286/urmu.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520892352/urmu3.jpg

پل دریاچه ارومیه

http://s1.picofile.com/file/6520933598/81325_131696.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520935610/30306260_1094000.jpg

اسکله تال دریاچه ارومیه

http://s1.picofile.com/file/6520897382/urmu5.jpg




قره کلیسا

http://s1.picofile.com/file/6520862172/qara_kelisa2.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520861166/qara_kelisa.jpg



گنبد سلطانیه

بزرگترین گنبد جهان

http://s1.picofile.com/file/6520901406/zanjan2.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520900400/zanjan.jpg



تخت سلیمان

http://s1.picofile.com/file/6520868208/takht_suleyman.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520873238/takht_suleyman4.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520871226/takht_suleyman3.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520869214/takht_suleyman2.jpg

http://s1.picofile.com/file/6520877262/takht_suleyman5.jpg


:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

لغات ترکی در فارسی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:0

Fars dilində Türk sözləri

لغات ترکی در زبان فارسی

مشخصات كلمات تركي دخيل در زبان فارسي



امیرعلیشیر نوایی  شاعر سه زبانه که به زبان های ترکی ، عربی و فارسی شعر گفته است
نویسنده کتاب محاکمه الغتین: کتابی که برتری قاطع زبان ترکی به فارسی را اثبات می کند


http://s1.picofile.com/file/7109444408/220px_File_0111Navoii.jpg http://s1.picofile.com/file/7109445478/nevayi.jpg

http://s1.picofile.com/file/7109444836/Ali_%C5%9Fir_nevai.gif http://s1.picofile.com/file/7109445050/Navoiozbek.jpg


پارک نوایی در تاشکند ازبکستان

http://s1.picofile.com/file/7109444187/4.jpg

http://s1.picofile.com/file/7109446020/ta_kent_nevai_park_.jpg


شاعرشاعران شهریار

صاحب زیباترین اشعار فارسی

http://s1.picofile.com/file/7109445692/shahreyar9569.jpg



1ـ كلمات فارسي كه با پسوند «آق»، «آغ»، «آك»، «اوْك» ختم مي­شوند. مثال: اتاق، سراغ، الك، يدك، چابك و ساير...

2 ـ كلمات فارسي كه با پسوند «مَه//مِه» ختم مي­شوند. مثال: دكمه//تكمه (دوگمه// دوكمه) ،(تؤكمه//توْكمه)، قيمه (قيمَه//قيمِه)، سرمه (سوْرمه//سوْرمِه)، چكمه، دلمه، چاتمه، قاتمه، چنباتمه و ... (با استثناء كلمات عرب دخيل در فارسي).

3ـ كلمات فارسي كه با پسوند «اوق»، «اوْق»، «ايق»، «اوْك» ختم مي­شوند. مثال: قرق، اَغروق، ايليق، بلوك، چابك//چابوك و...

4ـ كلمات فارسي كه با پسوند «چي»، «چي» ختم مي­شوند. مثال: سورچي، قورچي، يورتچي، ارابه‌چي، قهوه‌چي، يازيچي و ...

5ـ كلمات فارسي كه با پسوند «ليق»، «ليق»، «لوق» ختم مي­شوند. مثال: بوزلوق، قارليق، باشلوق، اتاليق، باشليغ

6ـ كلمات فارسي كه با پسوند «لاق»، «لاخ» ختم مي­شوند. مثال: ييلاق، قشلاق، باتلاق. پسوند «لاخ» از قديمي­ترين پسوندهاي تركي است كه در زبان فارسي داخل گشته و در ساختار لغات بسياري كاربرد دارد. مثال: سنگلاخ، رودلاخ، نشيب­لاخ، سولاخ//سوراخ، ديولاخ و ....

7ـ كلمات فارسي كه با پسوند «ماق»، «مق»، ختم مي­شوند. مثلاً: چخماق، قيماق، تخماق و ...

8ـ كلمات فارسي كه با پسوند «آر»، «اَر» ختم مي­شوند. مثال: قاتار (قطار)، چاپار، آچار، چپر، دچار و ...

9 ـ كلمات فارسي كه با پسوند « اِر»، «اوْر» ختم مي­شوند. مثال: قاطر، چادر، بهادر و ...

10ـ كلمات فارسي كه با پسوند «اوْل»، «آول» ختم مي­شوند. مثلاً: قراووْل، يساول، قرقاول و..

11ـ  كلمات فارسي كه با پسوند «داش»، «تاش» ختم مي­شوند. مثلاً: داداش، آداش، سرداش، كونولتاش، يكتاش و...

12ـ كلمات فارسي كه با پسوند «غَه//غِه»، «قَه//قِه»، «كَه//كِه»، «گَه//گِه» ختم مي­شوند. مثال: داروغه، يرقه(يورقَه//يورقِه)، اُلكه (اوْلكه)، الكا (اوْلكا)، جلگه (جوْلگه//جولگه) و...

13ـ كلمات فارسي كه با پسوند «قي»، «قو»، «غو» ختم مي­شوند. مثال: قرقي (قئرقي)، برقو (بورغو)، يرغو (يوْرغو) و ... سؤزلر.

14ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف«ق» و «چ» باشد، تماماً منشأ تركي دارند. مثال: قاچاق، قيچي، قاچ، قارچ، چاقو

15ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ك» و «چ» باشد، منشأ تركي دارند. مثال: كوچ، كوچه، كوچك، چكول، چاك، چابك، كچل و ...

16ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ق»، «د»، «‌ت» باشد. مثال: قاتر، قاتوق، قره‌قات، قوروت، آنقوت، قتار// قطار و ...

17ـ كلمات فارسي كه در ساختار آنها «انگ» و «نگ» باشد و يا كلماتي كه با اين پسوندها ختم شوند. مثال: سرنگ(سورماق)،النگو(النگ،ال در زبان ترکی به معنی دست)، فشنگ، تفنگ، سنگر،زرنگ ،  قشنگ ،اوزنگ(افسار)و ..[ به استثناء كلمات دخيل سنسكريت وهندي)

18ـ كلماتي با حرف «ي» شروع مي­شوند منشأ تركي دارند. مثال: يام، يامچي، يونجه، يالغ، يال، يله، يان//يون [(در تركي به معني اسب است) اين كلمه در فارسي به شكل «نريون» و «ماديون»//«ماديان» و با افزودن علامات جنسيّت «نر» و «ماده»//ماد به اشكال فوق در زبان فارسي وارد گشته­اند]. در بعضي از موارد به اوّل اين كلمات پروتئز «پ» علاوه مي­شود مثال: «پياله»، «پيام» و.. لازم به ذكر است در بعضي از موارد حرف «ي» كلمات تركي با حروف«چ» و «ج» عوض مي­شوند. مثال: يلقه به شكل جلقه// جليقه، «يرمه» به شكل «چرم»، «يادو» به شكل «جادو»، يده (سنگ مشهور) به شكل «جده» و .....

19ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ق» و «ز» باشد تركي مي­باشند: قاز، قوزك، قوزه، قزوين، قوز (اين واژه به شكل گوژ در زبان فارسي وارد شده است).

20ـ كلماتي كه در ساخترشان حروف «ت»، «پ» باشد تركي هستند. مثال: تپش، تپيدن، تپه، توپال

21- كلماتي كه در ساختارشان حروف «چ»، «پ» باشد منشأ تركي دارند. مثال: چاپار، چپاول، چپر، چاپ و....

22ـ كلماتي كه در ساختارشان حروف «چ» و «غ»// «ج» و «غ» باشد منشأ تركي دارند. مثال: بوغچا//بقچه، غنچه،‌ چاغ، چوغول//چغلي، جيغ،

23-كلمات فارسي كه با پسوند «مان»(مان در زبان ترکی پسوند شدت  است). مثلا : آرمان ،سازمان،آسمان(بسیار آس=بسار آویزان) و...


:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

آشیق های باستانی سه شنبه دوم اسفند 1390 10:0

Əski Aşıqlar iranda - ariyayilardan öncə

آشیق(عاشیق)ها و اوزان باستانی در ایران قبل از آریایی ها
آشیق های تورک در ایران پیش از آریایی ها
آشیق های ترک عیلامی

در موزه ایران باستان و موزه لوور در قسمت تاریخ ایران پیش از آریایی ها (عیلام) به مجسمه های کوچک نوازندگانی با قدمت دو هزاره قبل از میلاد بر می خوریم که همچون عاشیق های امروزی سرپا ایستاده و ساز خود را بر روی سینه نگه داشته اند. چنین نوازندگانی را که مشابهش را می توان فقط در میان ترکان امروزی پیدا کرد سرنخی از قدمت هنر موسیقی عاشیقی ترکان به دست می دهد. امروزه هنر عاشیق در میان مردم کشورهای ایران، جمهوری آذربایجان، ترکیه، ترکمنستان، قفقاز و دیگر مناطق ترک نشین رایج است. عاشیق‌های آذربایجان وارث یکی از غنی‌ترین بخش‌های ادبیات و فرهنگ شفاهی آسیا هستند.

http://s1.picofile.com/file/7105432468/220px_Ozan.jpg http://s1.picofile.com/file/7105432789/asiq_arva.jpg


معنی لغت اوزان:
اُوزان:اُوز(اُوزماق:تصنیف خواندن)+ان(اک فاعلی)=شاعر و آواز خوان و نوازنده قوپوز در ایل اوغوز .
در گذشته شاعر و نوازنده مردمی را نیز "اوزانچی" می گفتند و بعد از قرن 9 آنرا "آشیق" گفتند.اُوزلوق=تصنیفی ، جد بزرگ فارابی


http://s1.picofile.com/file/7105434080/eski_ashiqlar_iran_turk09.jpg http://s1.picofile.com/file/7105433973/eski_ashiqlar_iran_turk08.jpg

به ادامه مطلب بروید..


وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

لغات ترکی در یونانی سه شنبه دوم اسفند 1390 9:59

Türkcə dən yunancə yə geçən bəzi sözcüklər

بعضی لغات دخیل ترکی به زبان یونانی

بعضی لغات ترکی که عینا در یونانی به کار می روند

کوه آلپ محل زندگی ترکان بالکان

http://s1.picofile.com/file/7109430321/Alp_daglari_47.jpg


ترکان قاقاووز اروپا

http://s1.picofile.com/file/7109430749/Gagauz_children.jpg



جنگ باکان

http://s1.picofile.com/file/7109430535/balkan_savash.jpg



کشور ترک قبرس

http://s1.picofile.com/file/7109430963/st_hilarion_qalasi.jpg

http://s1.picofile.com/file/7109430856/salamis_ruinen.jpg

http://s1.picofile.com/file/7109430000/6022412_803ee156_560.jpg


Yunanca'daki Bazı Türkçe Kelimeler


Avli: Avlu

Ahladi: Ahlat

Verese: Veresiye

Yakas: Yaka

Yaurti: Yoğurt

Guri: Uğur

Zor: Zor

Zorizo: Zorlamak

Kavgas: Kavga

Kavgacis: Kavgacı

برای دیدن بقیه لغات به ادامه بروید...


وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

معادل ترکی کلمه پیامک سه شنبه دوم اسفند 1390 9:59

mesaj sözcükün Türkcə qarşisi

مئساژ ، اس ام اس و پیامک ین تورکجه قارشی سی

معادل کلمه پیامک در تورکی

http://s1.picofile.com/file/7109433973/yamcik.jpg


برای کلمه پیامک در زبان ترکی چند واژه پیشنهاد شده است که معمولا از کلمات ترکی زیر برای ساخته معادل پیامک استفاده کرده اند:
ساو (معنی:کلام با ارزش ، وحی ، باج و..)
سٶز (سخن ، حرف و کلمه و...)
چاپار (پیک ، قاصد و پست) چاپماک(معنی:تاختن ، ضربه محکم ، چاپ کردن و..)
شاخار(معنی:برق ، سریع و اکسپرس ، نحوه رعد و برق زدن)
ائلدیر(برگرفته از واژه ائلدیریم به معنی آذرخش و صاعقه و در اصطلاح به معنی الکتریسیته)
گٶندر(معنی : فرستادن)
یوللا(معنی:راهی کردن)
و ...

اما:

کلمه یام:

یام(ریشه کلمه پیام) : یام در لغت در زبان ترکی به معنی پیام و مئساژ می باشد و در اصطلاح به معنی اسب چاپار می باشد.
کلمه پیام در زبان فارسی برگرفته از این لغت است.

یامچی : به معنی پیام چی است و یکی از عناصر شاغل در یام خانه بوده است.

یام خانه(یام خانا): یام خانا یا چاپار خانا محل نگهداری اسب های چاپار و محل دریافت یا ارسال پیام بوده است.

در ضمن باید اشاره کرد که یام و یامچی نام دو منطقه در حوالی شهر مرند استان آذربایجان شرقی می باشد.

حال می توان با اضافه کردن پسوند "جیک"(معادل ک در ترکی) به لغت یام معادل ترکی کلمه پیامک را ساخت.


معادل ترکی پیامک:
 

"Yamcik یامجیک"


برای لغت ایمیل نیز می توان از لغت "ایلدیر یامجیک" استفاده کرد

:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

لغات ترکی در عربی سه شنبه دوم اسفند 1390 9:58

Türkcə dən ərəbcə yə geçən bəzi sözcüklər

بعضی لغات دخیل ترکی به زبان عربی

بعضی لغات ترکی که عینا در عربی به کار می روند

حکیم فضولی:
شاعر تورک که به سه زبان ترکی ، عربی و فارسی شعر گفته است.

http://s1.picofile.com/file/7105453652/450px_Fuzuli_monument.jpg

محمود کاشغری:

نویسنده دیوان الغات ترک برای آموزش زبان ترکی به اعراب

http://s1.picofile.com/file/7105453759/kasqerli.jpg


Türkçe’den Arapça’ya geçen bazı kelimelerle .

Ağda-Türkçe>Arapça(Muakkad-kökü akda)

Akbaba-Türkçe>Arapça(Ukab)

Kırmızı-Türkçe>Arapça(Kırmızun)

Alay-Türkçe>Arapça

Ardıç-Türkçe>Arapça(Arar)

Barut- Türkçe>Arapça


برای دیدن بقیه لغات به ادامه مطلب بروید..


وئرلیشین آردی
:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |

كتب ادبی تركي سه شنبه دوم اسفند 1390 9:57

TÜRK kitab Əndirməsi

دانلود چند کتاب ترکی برگزیده

نئچه سئچیلمیش تورکجه کیتاب اندیرمه سی

دانلود کتاب تورکی

http://s1.picofile.com/file/6520642852/kitap.jpg


Türkler onuncu yüzyıldan itibaren kitleler halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlamışlardır. İslam kültürünün etkisiyle yavaşa yavaş yeni bir edebiyat ortaya çıkmıştır. Kendine özgü nitelikleri ve kurallarıyla "Divan Edebiyatı" adını verdiğimiz dönemin oluşumu 13.. yüzyıla kadar gelir. Daha sonra bu edebiyat anlayışı 19.yüzyıla kadar etkin bir şekilde varlığını sürdürür.

Diğer yandan, İslamiyet'ten önceki "Sözlü Edebiyat Dönemi", İslam kültürünün etkisiyle içeriğinde küçük değişimlere uğrayarak "Halk Edebiyatı" adıyla gelişimini sürdürür. Yani, bir anlamda "Halk Edebiyatı" dediğimiz edebiyat, İslamiyet'ten önceki edebiyatımızın İslam uygarlığı altındaki yeni biçimlenişidir. Oysa "Divan Edebiyatı" tamamen dinin etkisiyle şekillenmiş bir edebiyattır.

Türklerin Müslüman olduğunu kabul ettiğimiz 10.yüzyılla, Divan edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilen 13. yüzyıl arasında İslamiyet'in etkisi altında verilmiş olan, bir anlamda geçiş dönemi ürünlerimiz sayılan eserler yer almaktadır



دانلود کتاب قوتادقو بیلیگ

قوتادغو بیلیگ = دانش مقدس

یوسف اولوغ حاجب خاص

کتاب قوتادقو بیلیگ در سال 1069 میلادی ( 448 هجری ) از طرف یوسف اولوغ حاجب خاص به رشته ی نظم در آمده و به سلطان قراخانی بغراخان تقدیم شده است . در برابر نگارش این اثر ارزنده ، لقب حاجب خاص که یکی از بالاترین عناوین آن زمان بود به وی داده شده است .

 اسم قوتادقو بیلیگ ( قوت + اد + قو بیلیگ ) یعنی علم سعادت و یا علمی که سعادت می آورد ( ضمنا به معنی اقتدار نیز آمده ، یعنی علم اقتدار و سیاست ) از طرف مؤلف بمناسبت موضوع و محتوای کتاب انتخاب شده است . موضوع کتاب پند است و به شکل مناظره و مکالمه نوشته شده است .برای اثبات افکار و عقاید پند آمیز که درباره ی مسائل گوناگون اجتماعی اظهار کرده سخنان بزرگان و کلمات قصار را به شهادت طلبیده است .

http://s1.picofile.com/file/6520643858/kutadgu_20bilig.jpg


Kutadgu Bilig, Türk dilinin en temel eserlerinden ve Türk dili araştırmalarının en mühim kaynaklarındandır. İslâmî Türk edebiyatının adı bilinen ilk şair ve düşünürü Balasagun'lu Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınmıştır.

Eserini Balasagun'da yazmaya başlayan Yusuf, 1068 yılında memleketinden ayrılarak Doğu Karahanlı Devleti'nin merkezi olan Kaşgar'a gitmiş ve eserini 18 ay sonra, 1069 (Hicrî 462) yılında burada tamamlamıştır. Kitabını bitirince bunu, Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunmuş, Han da eseri çok beğendiği için Yusuf'u, takdiren "Hâs Hâcib (Ulug Hâcib)" tayin etmiştir.

Kutadgu Bilig'deki kahramanların temsil ettikleri değerler:

Kutadgu Bilig, dört ana karakter arasında geçen diyaloglardan oluşmaktadır. Eserdeki bu dört ana karakterin her birinin belirli bir sosyal rolü vardır ve her biri belirli bir değeri temsil eder.

Küntogdı hükümdardır ve hukuku/adaleti temsil eder;
Aytoldı
vezirdir ve saadeti/devleti temsil eder;
Ögdülmiş
de vezirdir ve aklı temsil eder;
Odgurmış ise akibeti/kanaati temsil eder

Beni pek çok üzüyor, dil sahibi olmak,
Başımı kesmesinler, ben keseyim dilimi.

Bilerek söylenen söz bilgi sayılır,
Bilgisizin sözü kend, başını yer.

Çok konuşma, sözü az ve birer birer söyle,
Yüz bin sözün düğümünü bu bir sözde çöz.

Kişi doğdu, öldü, sözü kaldı bak!
Özü gitti insanın, adı kaldı bak.

Bütün iyilikler bilginin faydasıdır,
Bilgi ile göğe bile yol bulunur 

http://s1.picofile.com/file/6520641846/k_zulfikar_kasgaryusuf_has_.jpg http://www.ilknokta.com/urun/K/975997065.jpg

Download/Əndir

Eser İndir: Yusus Has Hacip ve Kutatgu Bilig

Kutadgu Bilig -- Part 1 -- [1990] [7.8 MB]
Kutadgu Bilig -- Part 2 -- [1990] [8.3 MB]
Kutadgu Bilig -- Part 3 -- [1990] [10.3 MB]
Kutadgu Bilig -- Part 4 -- [1990] [7.2 MB]
Kutadgu Bilig -- Part 5 -- [1990] [3.6 MB]
Kutadgu Bilig -- Part 6 -- [1990] [3.8 MB] 



دانلود کتاب دیوان الغات ترک

دیوان الغات ترک

محمود کاشغری

دیوان لغات ترک فرهنگنامه‌ای به زبان عربی توسط محمود کاشغری در قرن ۱۱ میلادی نوشته شده است. این کتاب در اصل برای یاد دادن ترکی به اعراب نوشته شده اما همچنین به تاریخ، فولکلور، میتولوژی، جغرافیا، مردم‌شناسی و ادبیات اقوام ترک پیش و پس از اسلام، قواعد دستوری زبان‌های ترکی و گویش‌شناسی آن‌ها می‌پردازد. این فرهنگنامه در هشت کتاب و هر کتاب در دو بخش و هر بخش بر اساس هنجارهای صرف زبان عربی سامان یافته و حاوی ۷۵۰۰ تکواژ، ۲۹۰ گفتاورد و ۲۲۰ چکامه است.



http://s1.picofile.com/file/6347186116/divan_u_lug_orgi_21.jpg


کاشغری در این کتاب مجموعه‌ای ار واژگان ترکی اقوام ترکمن، اوغوز، چگل، یغما، قرقیز، ازبک و اویغور تهیه کرده است که براساس قواعد صرف زبان عربی نوشته شده است. وی در این کتاب برای شرح واژه‌ها از گفتاوردها و چکامه‌های حماسی فولکلور اقوام ترک و مثال‌هایی از زندگی مردم بهره برده است


http://s1.picofile.com/file/6520640840/image0026.jpg

Eserin adı, "Türk Dili'nin toplu(genel) Sözlüğü" anlamına gelir. Adından da anlaşılacağı gibi, eser bir sözlüktür; Araplara Türkçe'yi öğretmek amacıyla yazılmıştır. Bundan dolayı, Türkçe'nin Arapça karşısında savunulduğu bir eser olarak değerlendirilir. Eserde Türkçe sözcüklerin anlamları Arapça'yla açıklanmakta ve her maddeden sonra birtakım Türkçe metinler örnek olarak verilmektedir. Kaşgarlı Mahmut tarafından XI. yüzyılda yazılan eserin asıl önemi de, işte bu derleme Türkçe metinlerden ileri gelmektedir. Eserine bir de Türk illerinin haritasını koyan Kaşgarlı Mahmut, Türkçe sözcüklerin açıklamalarını yaparken dört yüze yakın dörtlükten oluşan şiirlerle atasözlerini (sav) örnek olarak verir. Divan-ı Lügat-it Türk, Türk dilinin ana eseri, Türk edebiyatının ve folklörünün bir hazinesi olarak kabul edilmektedir.

Edebiyatımızda aruz ölçüsünün ilk kullanıldığı eser olarak kabul edilmektedir. Eserde adaleti, aklı, saadeti ve devleti temsil eden dört kahramanın çevresinde gelişen olaylarla yazar, devlet idaresinin ve sosyal düzenin nasıl olması gerektiğini anlatır. Hakaniye Türkçesiyle yazılmış olan eserde 7500 civarında Türkçe sözcük Arapça olarak açıklanmıştır. Ayrıca Türk boylarının dilleri ve Türk illeri hakkında bilgi verir.

Eseri İndir: Divan-ı Lügat-it Türk Dizini



دانلود کتاب عتابه الحقايق

از اديب احمد

Atabetü'l-Hakayık

گئرچک لرین ایشیقی

اديب احمد يكي از نخستين شاعران ترك زبان در قرن ششم هجري است. اين شاعر و اديب بزرگوار 800 سال پيش از اين در ساحه‌ي ادبيات تلاشي پربار داشته و در پيوند ادبيات تركي با فرهنگ و مدنيت اسلام،گام‌های استواري برداشته و توانسته است در همگامي با زبان‌هاي عربي و فارسي در گسترش معنويت دنياي اسلامي آثار ارزشمندي را تقديم عالم بشريت نمايد.  اديب احمد با تلفيق فرهنگ و زبان تركي با معنويت اسلامي، ادبيات غني و پرباري را ارائه داده است.
احمد در روستاي يوقناق از توابع تاشكند به دنيا آمد. پدرش محمود يوقناقي از صاحب منصبان دربار قراخانيان و شخصي عالم و محترم به شمار مي‌آمد.  احمد به خاطر اين كه دانشمند بزرگ دوران بوده و در واقع به عنوان اديب الادبا شناخته مي‌شد با نام « اديب احمد» معروف گشته است. او به دربار قراخانيان راه يافته و اشعاري نغز و پر از عرفان سروده است.  در اشعار او مناجات، مناقب و مدايحي نوشته شده است و در اين اشعار شاعر بزرگوار از احاديث نبوي،آيات قرآني و احكام اسلامي بهره گرفته است. آنچه نام «اديب احمد» را در تاريخ ادبيات كلاسيك جاودان ساخته است كتاب ارزشمند و گرانسنگ « عتابة الحقايق» است. باآوردن نمونه‌هايي از شعر احمد اديب به بحث خود ادامه مي‌دهيم:

سونگه گله ييليگ تك ارنگه بگ
اره‌ن گوزگو عقل اول سونگه لينينگ بيليگ
بيليگ سيز، ييليگ سيز سونگه‌ك تك كال
ييليگ ســيز سونگــه‌كــله سونولماز ييليگ

ترجمه: علم براي انسان همچون مغز استخوان براي استخوان است و  زيبايي استخوان در مغز اوست. آدم بي علم چون استخوان بي مغز است و استخوان بي مغز به دردي نمي‌خورد.

http://s1.picofile.com/file/6520827962/183305b.jpg

در اشعار اديب احمد نصيحت، پند و اندرز جاي مهمي را به خود اختصاص مي‌دهد. سخنان او در اين زمينه مفيد است:

اوقوب سؤزله، سؤزونو ائوه سؤزه‌له مه
سؤزوه گيزله قانين باشينگ گيزلمه
مينگ‌لر دوستون ارسه اوقوش گؤرمه گيل
بير ار دوشمان ارسه آني آزلاما

ترجمه: ابتدا انديشه كن، آنگاه سخن بگوي، تعجيل مكن. اگر سرت را از دست دادي، سرّت را از كف مده.
هزار دوست داشته باشي زياد مبين، اگر دشمنت يكي بود كم مبين.

برای مطالعه بیشتر درباره ادیب احمد اینجا کلیک کنید

http://s1.picofile.com/file/6520645870/tdve_10_atabetul_b.jpg

Atabetü'l Hakayık (Gerçeklerin Eşiği) , Edip Ahmet Yükneki'nin, Karahanlı beylerinden Muhammed Dâd Sipehsalar'a hediye ettiği, hadis ve Arapça beyitlere dayanarak yazdığı şiirlerle, ahlaklı insan olmanın yollarını, ahlak ilkelerini açıklamış, çeşitli ahlakî öğütlerde bulunmuş, İslamî düşünce ve görüşlere yol gösterici olmuştur. 'Hibetü'l-Hakayık', veya 'Aybetü'l-Akayık' olarak da isimlendirilir.Eserde dünyayı, tanrıyı, insanı bilmenin sadece bilim yoluyla olabileceği anlatılır. Bilginin faydası ve bilgisizliğin zararı hakkında olan konuyu işlemiştir

bilgi” ve “dil” ve “doğruluk” ile ilgili birkaç dörtlük:

Bilgiden vururum sözüme temel
Bilgiliye ey dost, bağla gönül
Bilgiyle bulunur mutluluk yolu
Bilgi bil, mutluluğun yolunu bul.

***

Dili yalan yerden uzak dur, kaçın;
Geçir sen de ömrünü doğruluk üzere,
Ağız dil süsü doğru söz olur
Doğru sözle, söz ve dilini süsle.

***

Dünya dolu düşmanlık, cefa ile
Hani bir vefalı? Var ise dile.
Sen bozuksun; ondan dünya bozuldu.
Niçin sitem edersin bu âleme?

Türk nazım birimi dörtlüklerle oluşan bu eserini şair, Yusuf Has Hacib'in 'Kutadgu Bilig'i gibi aruz vezniyle ve Kaşgar diliyle yazmıştır. Şairin bu eserini nerede ve ne zaman yazdığı kesin olarak bilinmemektedir. Atabetü'l Hakayık'ın Kaşgar diliyle, Uygur harfleriyle yazılmış ilk yazması İstanbul'da Ayasofya Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.

Özellikleri:
. Gerçeklerin eşiği anlamına gelir.
. Konusu din ve ahlaktır.
. Didaktik (öğretici) bir eserdir.
. Mesnevi tarzında yazılmıştır.
. Nazım birimi olarak beyit ve dörtlük kullanılmıştır.
. Aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
. Arapça ve Farsça kelimeler vardır.
. Telmih (hatırlatma) sanatı kullanılmıştır.
. Eserin Konusu:Eser 14 bölümden oluşur.Baştaki 5 bölüm giriş,şairin adını verdiği 8 bölüm asıl konu, sondaki 1 bölüm de bitiriş bölümüdür.
Giriş bölümleri {kaside}biçimiyle(aa ba ca da...) ,asıl konu ile ilgili bölümler ve bitiriş bölümü (dörtlüklerle) [aaba]yazılmıştır.Giriş bölümünde 80 beyit, asıl konu ve bitiriş bölümlerinde 101 dörtlük vardır.Eserin tamamı 484 dizeden oluşur.

Eseri İndir: Edip Ahmet Yükneki ve Atabet'ül Hakayık



دانلود کتاب دیوان الحکمت

کتاب با ارزش دیوان الحکمت

دیوان الحکمت ترک

http://s1.picofile.com/file/6520647882/turhal1_seyyahin_yesevi.jpg

tarafından dörtlüklerle ve hece ölçüsüyle yazılmış dini, tasavvufi ve öğretici bir eserdir. Dörtlüklerin her birine "hikmet" adı verilmiş ve bu hikmetler Orta Asya ve Anadolu'da yayılarak halkı derinden etkilemiştir. Yesevilik tarikatının da kurcusu olan Ahmet Yesevi daha sonra Anadolu'da kurulan pek çok tarikata kaynak olmuştur


Vah ne yazık, sevgi kadehini içmeden,
Çoluk çocuk, ev-barktan tam geçmeden
Suç isyan düğümünü burada çözmeden
Şeytan galip, can verirken de şaştım ben iste.

***

Nerde görsen gönlü kırık, merhem ol
Öyle Mazlum yolda kalsa, yoldaş ol
Mahşer günü dergâhına yakin ol
Ben benlik güden kişilerden kaçtım ben iste.

***

Gönül verme dünyaya
Sakın girme harama
Hakkı seven âşıklar
Hep helâlden yemişler

***

Dünya benim diyenler
Cihan malın alanlar
Akbaba kuşu gibi
Haramlara dalmışlar

Genel olarak dervişlik hakkında övgülerden bu dünyadan şikayetten cennet ve cehennem tasvirlerinden, peygamberin hayatından ve mucizelerinden bahsedilir. Dini ve ahlaki öğütler veren şiirlerede yer vermiştir. Hece ölçüsü olarak 4+3 ve 4+4+4 kullanılmıştır.

Özellikleri:
*Kitapta Allah aşkı Peygamber sevgisi işlenmiştir.
*Hikmet: Hoş, hayırlı anlamlarına gelir
*Sade ve yalın bir dil kullanılmıştır.
*Aruz ve hece ölçüsü kullanılmıştır.
*Dörtlük ve beyitle yazılmıştır.
*144 hikmet ve 1 münacaat 'tan oluşur.
*Eser karahanlı türkçesinin hakaniye lehçesiyle yazılmıştir
*İstifham (soru sorma) ve Tecahul-i Arif (bilmezlikten gelme) sanatları kullanılmıştır.
*Ahmet Yesevinin hikmetlerinin birleşmesiyle oluşmuştur.
*Ahmet Yesevi hikmetleri Karahanlı Türkçesiyle söylemiştir.
*Hikmetler dini tasavvufi şiirlerdir.
*Allah'a yakın olma isteği vardır.
*Şiirlerde ulusal ögeler(ölçü,nazım biçimi,yarım uyak)ile İslamlıktan gelme yabancı ögeler(din ve tasavvuf konuları, yabancı sözcükler)bir arada kullanılmıştır.
*Eserin uyaklanışı abcd dddb eeeb şeklindedir.Dördüncü dizelerin birbiriyle uyaklı oluşu hatta zaman zaman aynen tekrarlanışı bu şiirlerin musiki ile okunmak için söylendiğini gösterir.
*Divan-ı Hikmet'i Ahmet Yesevi yazmamıştır. Ahmet Yesevi'nin kurduğu tarikattaki Şaban Durmuş, Ahmet Yesevi'nin görüşlerini ve düşüncelerini kitap haline getirmişlerdir.
*Didaktiktir ve manzum bir eserdir.

Eseri İndir: Ahmet Yesevi ve Divan-ı Hikmet



:یازار مازقامتچی  | قالار باغین |