مازقامئت -=- آذری لرین ائیله نجه هؤرونو

GƏNCƏLİ NİZAMİ

نظامي گنجوي

گنجه لي نيظامي

مجسمه نظامی در شهر گنجه

ادبيات ساحه سينين ان گوزده اولان شاعير لريندن بيريسي سايلان گنجلي نظامي آذربايجان و ايران اولكسينده اوز ياراديجيقيلا شعر ساحسينده ديرلي بير ايز گويوبدور كي اوندان سونراكي شاعيرلر اوني بير اوستاد كيمي گوروب اونون ياراديقي شعرلر و منظوملرنين تايين و نظيرلريني سويليبلر.بو شاعيرين نقدر گوجلي و باشاريلي اولدوقي هر كسه آيدين و بليدير اونون ياراديجيليق و باخيش آچيقليقنين گئنيشليقي اوقدر دير كي بو گونجان كيمسه اوناتاي بديعي و دوغال سوزجوكلرله شعر وسوزلي اوخويانلارينا داستانلاري جانلانديرابيلمميش.


گنجلي نظامي بو توپراقلاردا ياشاييب بويا- باشاچاتديقينا گوره اوز آناديلينه يعني توركجه ديلييني بئجريقلي بير شكيلده اوز ياراديقي فارسجا شعرلرينده تورك اولدوقوني عكس ائديب و تورك اولادلاريندان اولدوقوني ايثباتلاميش.آيدينجا بللي دير كي نظامنين آتاسي بير تورك و آناسي بير كورد قادنميش.بودا شاعيرين ايكي ديله بجريكلي بير شكيلده ياراديحيليقينا تاثير قويوب ايكي ديلده ان گوزل شعرلر يارادميش.اوزي آتا – آناسيني بوجور تعريف ائدير كي:

نظامي اكدش خلوت نشين است كه نيمي سركه،نيميش انگبين است

شاعير بير چوخ يئرده تورك اولدقونا و تورك اولدقي اوچون فخر ائدرك گويوس قابارديب ،شعر ديليله تورك اولدوقوني گورسديب:

پدر بر پدر مر مرا تورك بود –  كه هر يك به نيرو يكي گرگ بود

نظامنين توركلره بسلديگي اونم و دير اوقدر يوكسگيدير كي بير چوخ يئرده توركلري و اوز آتا- بابالارنين گوزل بير شكيلده تعريف و تمجيد ائدميش و حتا بير يئرده حكومدارين تورك اولماقينا و اونلارين حكومدارليقلاريندان درس آلماقيني ايستميش:

دولت تركان كه بلندي گرفت مملكت از داد پسندي گرفت

چونكه تو بيداد گري پروري ترك نه اي ،هندي غارتگري

نظامي ياشايشي بويونجا تورك سئوگيسيله ياشاييب ،حتا او زمان كي ايستيردي “ليلي و مجنون “داستانيني يازا تورك ديلينده سويلمك ايستيردي ،نيسه كي شيروانشاهين امريله مجبور قالير كي فارسجا يازيسن ،حتا داستانين اولينده اوزي دئديگي فارس ديلينده يازيلماقي ايستنيلن زمان يازماق ايستمير اما اوغلونون اسراريله و اونون ايستگيني يئره سالماماقا گوره ليلي مجنونودا فارس ديلينده يازير:

یادمان نظامی در شهر گنجه

درحال رسيد قاصد ازراه آورد مثال حضرت شاه

كاي محرم حلقه غلامي جادوي سخن جهان نظامي

خواهم كه به ياد عشق مجنون راني سخني چو درمكنون

چون ليلي بكر اگر تواني بكري دو – سه در سخن نشاني

در زيور پارس و تازي اين تازه عروس را ترازي

تركي صفتي وفاي مانيست تركانه سخن سزاي ما نيست

چون حلقه شاه يافت گوشم ازدل به دماغ رفت گوشم

سون بيتيده گوروندوگي كيمي شاعيرين بو ديرلي اثري تورك يازاماديگي اوچون اوزگونلوقي آيدينجا گورنور.

تركي ام را دراين جيش نخرند لارجرم دوغباي خوش نخورند

پارک نظامی در شهر گنجه

نظامي نين اوز دوغما تورك خالقينا موناسيبتي ،شاعيرين فارسي ديلينده شعر يازماقينا راغما هيچ بير زمان اونون تورك سايماق دوشونجه سين و توركلوك ويقاري و عظمتيني سارسماياراق هر بير زمان باغلي اولموشدور.شاهلارين و حكومدارلارين شوهرتلريني قوروماق آماجيله فارسجا اثرلر گوزلين بير حالده شاعير دوغما خاقلنين شيرين و گوزل ديليندن يارانيب و بير آن بئله اوز ديليندن آيري قالماميش.ائشيتديگي عاشيق و اوزان نغمه لر ،آتا- بابا سوزلري؛مثللر ؛ناغيلارو داستانلارلا دولي بير اورتامدا بويودوگوندن دولايي خوش دويغولاريني شعرلرينده ترنوم ائدرك دوغما ديليندن بير چوخ اورنكلر وئرميش.

نقش نظامی روی پول جمهوری آذربایجان

شيفاهي خلق ادبياتي و فولكلور نظامي نين پويئمالارنين ان سئويجي يونلريندن بيريسي سايليركي اونلاردان بير سيراسين اورنك اولاراك گوستريريك:

ايت ده گئتدي،ايپ ده گئتدي:“رابعه با رابع آن هفت مرد گيسوي خودرا بنگر تا چه كرد”

ياغيشدان گورتولدوق،دامجيه راست گلديك: كنون در خطرگاه جان آمديم زباران سوي ناودان آمديم”

هئچ كيم آيرانينا تورش دئمز: “هركس دربهانه تيزهش است كس نگويد كه دوغ من ترش است”

اسلانين ديشيسي اركيي اولماز: “بسا رعنا زنا كو شير مرد است بسا ديبا كه شيرين در نورداست”

داما – داما گول اولار: “دريا كه چنين فراخ رويست پالايش قطره هاي جوي است”

خروز اولماسا صبح آچيلماز؟: “گر گردن مرغ را شكستند آخر دم صبح را نبستند

آختاران تاپار: “چنين زد مثل شاه گويندگان كه جويندگان يابندگان”

نظاميني توركلري تعريف ائديب اونلاري سئوه- سئوه تمجيدي بير چوخ شعرينده گورنور:

زهي تركي كه مير هفت خيل است زماهي تا بماه او را طفيل است

به ادامه مطلب بروید....

xaqani

افضل الدین بدیل شیروانلی خاقانی

مجسمه خاقانی در پارک خاقانی تبریز

افضل الدین بدیل شیروانلی خاقانی -520 » جی قمری هجری ایلینده، شیرواندا آنادان اولوب، آتاسی علی تئز حیاتین دییشدی يينه گؤره اوغلونون تربیتین قارداشینا تاپشیردی.
«كافی الدین » عصرین بیلیجی لریندن ساییلیردی. ادبیات، فقه، حكمت اونون احاطه سی اولان بیلگی لردن ایدی. ائله بونا گؤره ده خاقانی اوندان چوخلو ائتگیله ¬نیب، شعرلرینده دؤنه به دؤنه عمیسی نین ائتگی سین شاعیر اولماسیندا تصویره چكیب.
اساسن خاقانی نین شعرلری یاشایشیندان ایلهام آلینيب. حیاتیندا اوز وئرن دییشیم لری مهارتله شعره چكیب.
ادبیات ایله حكمت تعلیمین عمی سیندن آلاندان سونرا اؤزو ایله چاغداش شاعیر «ابوالعلای گنجوی » نین قوللوغونا یئتیشیب باشقا علم لری اوندان اؤیرنیب، سونرالار خاقانی دربارا یول تاپیب پادشاه لار آراسیندا سئویملی اولوب، چوخلو اؤدول لر آلديقدا باشقا شاعیر لر اونا گیجیك ائدیب اونو دردسره سالیب لار.
قصیده لری نین زنگین و دیرلی اولدوغونا گؤره چوخلاري خاقانی نی قصیده یازان تانییارلار. او شعرلرینده
اؤزللیكله قصیده لرینده ریاضی، طب و نجوم اصطلاحلاریندان فایدالانیبدير .بللیدیركی عصرین بیلگی لرین مهارتله اؤیره نیبدير.
اسکی چاغلاردا بیتگی لر خسته لیك لره درمان تانینمیشدی. خاقانی ده شعرینده چوخلو بیتگی لردن آد آپاریب.
آذربایجانین بؤیوك شاعیرینین شعرلری سعدی ایله حافظه تاثير بوراخیب و اونلار دا شعرلرینده اونون مضمون لارین ایشله دیبلر.
خاقانی فارس ادبیاتینین بؤیوك قصیده یازانی «انوری » ایله رقابت ده ایمیش. خاقانی گنجه لی نظامی ایله علاقه ساخلا ييب اوزون مدت یولداشلیق ائديبلر. حتی خاقانی نین اؤلوموندن سونرا نیظامی فارسجا بیر شعرده بئله یازیب:
به خود گفتم كه خاقانی دریغا گوی من باشد
دریغا من شدم آخر دریغا گوی خاقانی

عیرفانی مضمونلار بو شاعیرين شعرلرینه یول تاپیب «مرآت الصفا » آدلی قصیده سی عارفلر آراسیندا بیه نیلیب «امیرخسرو دهلوی » عبدالرحمان جامی » آراسیندا قارشیلانیب.
تبریزلی شمس »ین نظری خاقانی حاققیندا ائشیتملی دیر او دئییب: «خاقانی دن ایكی بیت شعر، سنایی نین دیوانیندان حتی اؤزوندن ده باش دیر! »

باشقا شاعیرلرین شعری ساده بیردیلده دیر اما خاقانی نین شعری آغیر اولاراق چوخ چتین دیر، شعرلرین بیر دؤنه اوخوماق ایله باش تاپماق اولماز، اونون شعرین اوخویانلار زامانين بیلگی لريندن، تاریخ دن حتی موسیقی دن باش چیخارماليديرلار.

خاقانی نین ان آدلیم قصیده سی فارس ادبیاتیندا «ایوان مدائن » دیر، چوخلو شاعیرلر اونو قارشیلاییب اونا نظیره یازیبلار.

دئمك اولار خاقانی آذربایجانین كلاسیك شاعیرلریندن دیركی اؤز یاشاییشيندان ایلهام آلیب. عمیسی نین اؤلومو بیرده اوغلو رشیدین ایيیرمی یاشیندا دونیادان كؤچمه سی اونو كدرلندیریب دویغولو مرثیه لر یازماغينا سبب اولوب.
افضل الدین بدیل خاقانی حضرت محمد )ع( پیغمبر حاققیندا یازدیغی شعرلره گؤره «حسان العجم » آدلانیب. خاقانی دن قالان اثرلر بیر شعر دیوانی، «تحفه العراقین » مثنوی سی، «منشات خاقانی » دیر اونون دیوانی 1700 بیت دیر.

 بؤیوك شاعیریمیزین روباعی لری «بیر اووج كوله دیمز فلك » آدلی كیتابدا بیر یئره توپلانیب.
 خاقانی شهرلرین چوخونا گئدیب اورالارين عالیم لریله گؤروشو اولوب. هر كسدن بیر سؤز اؤیرنیب بغداد، كوفه، مداین، همدان او جومله شهرلردن دیر.
او خراسانا گئتمك ایسته ییرمیش اما ری شهرینده خراسانا یئتیشمه میش فاني دونیادان كؤچوبدور. خاقانی تبريزين «مقبره الشعرا » سيندا آذربایجانین باشقا آدلیم عالیم لرینین كناریندا تورپاغا تاپشیریلیبدير